Με απευθείας ανάθεση σε μια μόνο εταιρεία και «συμβάσεις – γέφυρες» τρέχουμε πάλι πίσω από τις φλόγες
Βρισκόμαστε ξανά στο ίδιο έργο θεατές. Για ακόμα μια χρονιά, η Κυπριακή Δημοκρατία θυμάται πως το καλοκαίρι πλησιάζει και οι ανάγκες για την πυρόσβεση δεν περιμένουν το πότε θα δεήσουν οι αρμόδιοι να ολοκληρώσουν τις σωστές διαδικασίες. Η πρόσφατη γνωστοποίηση της σύμβασης για την ενοικίαση τεσσάρων πυροσβεστικών ελικοπτέρων, που δημοσιεύθηκε μόλις πριν λίγες ημέρες, δεν είναι απλώς μια τυπική διοικητική πράξη. Είναι η ομολογία μιας διαχρονικής αποτυχίας να σχεδιάσουμε σοβαρά την πυρασφάλεια, καταφεύγοντας στην εύκολη λύση των απευθείας αναθέσεων υπό το πρόσχημα του «κατεπείγοντος», λες και πέφτουμε από τα σύννεφα και ανακαλύπτουμε ότι το καλοκαίρι έχουμε πυρκαγιές..
Το σκηνικό είναι πλέον γνώριμο. Η Αναθέτουσα Αρχή, στην προκειμένη περίπτωση το Υπουργείο Άμυνας, επικαλείται το Άρθρο 29 παράγραφος (2)(γ) περί «απρόβλεπτων γεγονότων» για να δικαιολογήσει μια διαδικασία διαπραγμάτευσης χωρίς προηγούμενη δημοσίευση. Αλήθεια, ποιο είναι το απρόβλεπτο γεγονός; Ότι θα έχουμε καλοκαίρι στην Κύπρο τον Απρίλιο ή μήπως ότι οι δασικές πυρκαγιές αποτελούν τον μόνιμο εφιάλτη της υπαίθρου μας;
Το τέχνασμα του άρθρου 29 και η «συμφωνία-γέφυρα»
Η ιστορία με τον διαγωνισμό ΓΛ25/2024 σέρνεται από τον Νοέμβριο του 2024. Περάσαμε ολόκληρο το 2025 με λύσεις της στιγμής και φτάσαμε αισίως στην άνοιξη του 2026 για να ανακαλύψουμε ξανά πως ο χρόνος πιέζει και δεν έχουμε πτητικά πυροσβεστικά μέσα. Είναι απορίας άξιο πώς μια ανάγκη που είναι γνωστή εδώ και δύο χρόνια βαφτίζεται «κατεπείγουσα» την υστάτη. Η μέθοδος είναι πια κλασική. Ροκανίζουμε τον χρόνο, αφήνουμε τις προθεσμίες να εκπνεύσουν και μετά, με την πλάτη στον τοίχο, επικαλούμαστε την ανάγκη προστασίας του δημόσιου συμφέροντος για να παρακάμψουμε τους ανοικτούς διαγωνισμούς.
Στη συγκεκριμένη περίπτωση, η σύμβαση που ανατέθηκε στην Σλοβάκικη εταιρεία Heli Company s.r.o, έναντι του ποσού των €1.580.000, παρουσιάζεται ως «σύμβαση – γέφυρα» κάτι που γεννά εύλογα ερωτήματα. Οι συμβάσεις αυτού του τύπου, κατά κανόνα, έχουν μικρή διάρκεια, συνήθως ενός μηνός, και ανανεώνονται σταδιακά μέχρι να ολοκληρωθεί ένας κανονικός διαγωνισμός. Ωστόσο, οι πληροφορίες θέλουν τη συμφωνία με τη σλοβακική εταιρεία να καλύπτει ολόκληρη την αντιπυρική περίοδο, από την 1η Απριλίου έως τις 31 Οκτωβρίου 2026. Αν πρόκειται για επτάμηνη δέσμευση, τότε η λέξη «γέφυρα» μοιάζει περισσότερο με επικοινωνιακό τρικ παρά με ουσιαστική νομική περιγραφή.
Η «κλειστή» πόρτα των προ σφορών
Το πιο ανησυχητικό στοιχείο της όλης διαδικασίας είναι η απουσία ανταγωνισμού. Η ίδια η επίσημη γνωστοποίηση αναφέρει ξεκάθαρα: «Αριθμός προσφορών ή αιτήσεων συμμετοχής που παραλήφθηκαν: 1». Μία και μοναδική προσφορά, αυτή της εταιρείας που τελικά επιλέχθηκε. Γιατί όμως συνέβη αυτό;
Σε διαδικασίες διαπραγμάτευσης, ακόμα και όταν αυτές γίνονται λόγω κατεπείγουσας ανάγκης, η χρηστή διοίκηση επιβάλλει να καλούνται όλοι οι οικονομικοί φορείς που είχαν επιδείξει ενδιαφέρον ή είχαν συμμετάσχει στον τελευταίο ανοικτό διαγωνισμό. Στην προκειμένη περίπτωση, εταιρείες, που στο παρελθόν είχαν δώσει ανταγωνιστικές και φθηνότερες προσφορές, δηλώνουν πως έμειναν στο σκοτάδι και δεν κλήθηκαν ποτέ να καταθέσουν την πρότασή τους.
Με ποια κριτήρια το Υπουργείο Άμυνας και το Γενικό Λογιστήριο επέλεξαν να συνομιλήσουν μόνο με μία συγκεκριμένη εταιρεία; Πώς διασφαλίζεται ότι το ποσό του €1,5 εκατομμυρίου είναι το πλέον συμφέρον για τον Κύπριο φορολογούμενο, όταν δεν επετράπη σε άλλους παίκτες της αγοράς να «χτυπήσουν» την τιμή; Αυτά είναι ερωτήματα που ζητούν πιεστικά απαντήσεις, αλλά συνήθως χάνονται στους διαδρόμους της γραφειοκρατίας.
Το μονοπώλιο της διαπραγμάτευσης
Η Σλοβάκικη Heli Company s.r.o δεν είναι πρωτοεμφανιζόμενη. Η παρουσία της στις «συμβάσεις – γέφυρες» του 2024 και 2025 δείχνει μια προτίμηση της Αναθέτουσας Αρχής προς έναν συγκεκριμένο οικονομικό φορέα, ο οποίος στην τελευταία αυτή διαδικασία ήταν και ο μοναδικός που υπέβαλε προσφορά. Το γεγονός ότι η αξία της προσφοράς ταυτίζεται απόλυτα με την εκτιμώμενη αξία της σύμβασης (€1.580.000) προκαλεί, αν μη τι άλλο, εντύπωση για την ακρίβεια των προβλέψεων.
Η νομική επίπτωση αυτής της πρακτικής είναι η de facto κατάργηση του ανταγωνισμού. Όταν η διαδικασία γίνεται «με διαπραγμάτευση χωρίς προηγούμενη δημοσίευση», η Αναθέτουσα Αρχή έχει την ευχέρεια να επιλέξει ποιους θα καλέσει. Αν όμως, αγνοούνται εταιρείες που στο παρελθόν έδωσαν χαμηλότερες τιμές, τότε η αρχή της ίσης μεταχείρισης πάει περίπατο. Η Σλοβάκικη εταιρεία εμφανίζεται ως ο «από μηχανής θεός» που καλύπτει τις τρύπες του συστήματος, αλλά με τίμημα τον αποκλεισμό κάθε άλλης εναλλακτικής επιλογής.
Διαφάνεια με το σταγονόμετρο
Η σύμβαση έχει την έγκριση του Υπουργείου Άμυνας και εκτελέστηκε από τον Προϊστάμενο της Αναθέτουσας Αρχής. Νομικά, ίσως να είναι όλα καλυμμένα πίσω από τις εξαιρέσεις που προσφέρει ο νόμος περί δημοσίων συμβάσεων. Ηθικά και πολιτικά όμως, η εικόνα είναι προβληματική. Όταν ένα έργο που αφορά την ασφάλεια της ζωής και των περιουσιών των πολιτών ανατίθεται με «απευθείας» τρόπο, η σκιά της αμφιβολίας πρέπει να αρθεί.
Επιπλέον, τα τεχνικά κριτήρια παραμένουν ακόμα θολά. Τι είδους ελικόπτερα θα παραλάβουμε; Πληρούν τις προδιαγραφές που απαιτούνται για το δύσκολο πεδίο της Κύπρου; Στα έγγραφα της σύμβασης, η περιγραφή της μεθόδου αξιολόγησης παραπέμπει απλώς στα «Έγγραφα Διαγωνισμού», τα οποία όμως στην περίπτωση της απευθείας διαπραγμάτευσης δεν είναι προσβάσιμα στο ευρύ κοινό με τον τρόπο που θα ήταν σε έναν ανοικτό διαγωνισμό.
Το πάθημα που δεν έγινε μάθημα
Από το 2022 μέχρι σήμερα, η ιστορία επαναλαμβάνεται με τα ίδια χαρακτηριστικά. Οι διαγωνισμοί ακυρώνονται, καθυστερούν ή κολλάνε σε ενστάσεις, και πάντα καταλήγουμε στην «λύση ανάγκης» την άνοιξη, λίγο πριν αντιμετωπίσουμε τις φωτιές του καλοκαιριού. Είναι μια συνταγή που βολεύει πολλούς, αλλά σίγουρα όχι το δημόσιο συμφέρον. Αν το 2025 υπήρχαν προβλήματα και τρέχαμε με συμβάσεις του μήνα, γιατί δεν ξεκίνησε άμεσα ένας νέος, ανοικτός και διαφανής διαγωνισμός που θα είχε ολοκληρωθεί μέχρι το τέλος του περασμένου έτους;
Η ολιγωρία αυτή δεν μπορεί να βαφτίζεται «απρόβλεπτο γεγονός». Είναι προϊόν κακού σχεδιασμού ή, στην χειρότερη περίπτωση, μιας συνειδητής επιλογής να οδηγηθούν τα πράγματα σε ένα μονοπάτι όπου ο ανταγωνισμός τίθεται εκτός μάχης.
Οι πολίτες αυτού του τόπου δικαιούνται να γνωρίζουν πως τα χρήματά τους πιάνουν τόπο και πως η πυροπροστασία της χώρας δεν εξαρτάται από «γέφυρες» που στήνονται την τελευταία στιγμή πάνω από το βάραθρο της ανικανότητας. Αυτό δημιουργεί ένα επικίνδυνο προηγούμενο. Αν η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αποφασίσει να ελέγξει αυτές τις πρακτικές, η Κύπρος κινδυνεύει με βαριά πρόστιμα για παραβίαση της Οδηγίας 2014/24/ΕΕ, η οποία αποτελεί τη νομική βάση της προκήρυξης. Η επαναλαμβανόμενη χρήση του Άρθρου 29 για το ίδιο αντικείμενο (ενοικίαση ελικοπτέρων) αποδεικνύει ότι δεν πρόκειται για «απρόβλεπτη ανάγκη», αλλά για έναν μεθοδευμένο τρόπο παράκαμψης των αυστηρών ελέγχων των ανοικτών διαδικασιών.
Η γνωστοποίηση αναφέρει ότι οι ενδιαφερόμενοι έχουν δικαίωμα προσφυγής στην Αναθεωρητική Αρχή Προσφορών σύμφωνα με τον Νόμο 104(Ι)/2010. Όμως, με τη σύμβαση ήδη υπογεγραμμένη και την αντιπυρική περίοδο να ξεκινά σε λίγες μέρες, οποιαδήποτε δικαστική παρέμβαση φαντάζει ως «δώρον άδωρον» για την ουσία του προβλήματος, αφού το κράτος θα επικαλεστεί ξανά τον κίνδυνο των πυρκαγιών για να μην διακοπεί η παροχή υπηρεσιών.
Το άρθρο Πυροσβεστικά ελικόπτερα: Η γνωστή συνταγή της «κατεπείγουσας» ολιγωρίας εμφανίστηκε πρώτα στο Cyprus Times.