«Όλοι πήραμε τη δόση μας από το Τσερνόμπιλ, το ραδιενεργό νέφος σκέπασε την Ελλάδα για μέρες». Η φράση αυτή επανέρχεται συχνά σε συζητήσεις για το πυρηνικό ατύχημα του Τσερνόμπιλ το 1986, ένα γεγονός που στιγμάτισε ολόκληρη την Ευρώπη και προκάλεσε κύμα φόβου και ανασφάλειας.
Το δυστύχημα προκάλεσε δεκάδες θανάτους τους πρώτους μήνες – εργατών και πυροσβεστών – και χιλιάδες μακροπρόθεσμα, ενώ οδήγησε στον εκτοπισμό εκατοντάδων χιλιάδων ανθρώπων. Το ραδιενεργό νέφος δεν γνώρισε σύνορα, προκαλώντας πανικό σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, ανάμεσά τους και η Ελλάδα.
Στις 5 Μαΐου 1986, το νέφος έφτασε στη χώρα μας, προκαλώντας αναστάτωση και ακραίες αντιδράσεις. Δημοσιεύματα και δηλώσεις κρατικών φορέων ενίσχυσαν την ανησυχία για την ασφάλεια τροφίμων, κυρίως γαλακτοκομικών, φρούτων και λαχανικών. Σύμφωνα με ανεπίσημα στοιχεία, από τον Μάιο του 1986 έως τον Μάιο του 1987 καταγράφηκαν πάνω από 1.500 –και έως 2.500– εκτρώσεις, υπό τον φόβο τερατογενέσεων λόγω ακτινοβολίας.
Οι πρώτες μετρήσεις στην Ελλάδα
Λίγα μέτρα από τη λεωφόρο Κατεχάκη, στο κτίριο Κ του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, λειτουργεί το Εργαστήριο Πυρηνικής Τεχνολογίας. Εκεί φυλάσσονται μέχρι σήμερα 1.500 δείγματα εδαφών από το 1986-1987 και άλλα 1.000 έως το 2007, τα οποία επιβεβαίωσαν την παρουσία του ραδιενεργού νέφους στην Ελλάδα.
«Δεν δώσαμε στην αρχή σημασία, όμως οι μετρήσεις μάς διέψευσαν», λέει ο Νικόλαος Πετρόπουλος, αναπληρωτής καθηγητής και διευθυντής του εργαστηρίου. «Εκεί που το εργαστήριο μετρούσε τρία, ξαφνικά βρέθηκε να δείχνει 33». Οι πρώτες ενδείξεις αποκάλυψαν ότι τα κατάλοιπα του ατυχήματος είχαν φτάσει στη χώρα, χωρίς ωστόσο να είναι επικίνδυνα για τη δημόσια υγεία. «Υπάρχουν πολλοί αστικοί μύθοι, αλλά αυτά δεν ισχύουν», σημειώνει.
Το ατύχημα στο Τσερνόμπιλ: ανθρώπινο λάθος
«Το ατύχημα στο Τσερνόμπιλ είναι σίγουρα ένα ανθρώπινο λάθος», επισημαίνει ο κ. Πετρόπουλος. Αν και ο αντιδραστήρας είχε τεχνολογικά μειονεκτήματα, οι Σοβιετικοί επιστήμονες τα γνώριζαν. «Αν λειτουργούσε σωστά, δεν θα είχαμε σήμερα να μιλάμε για αυτό το ατύχημα», τονίζει.
Η αλυσίδα των γεγονότων που οδήγησε στην έκρηξη ήταν σύνθετη. «Πρέπει να συντρέχουν πολλοί λόγοι για να φτάσουμε σε τέτοια καταστροφή· το σύστημα τιμωρεί», εξηγεί, συγκρίνοντας τη λειτουργία ενός αντιδραστήρα με την ασφάλεια μιας πτήσης: «Αρκεί να είσαι μέσα στα όρια ασφαλείας».
Πολιτικές αντιδράσεις και κοινωνικός πανικός
Η Ελλάδα του 1986 βρισκόταν σε πολιτικά φορτισμένο κλίμα. «Η κακή Σοβιετική Ένωση από τη μία και η καλή από την άλλη», λέει ο καθηγητής, σχολιάζοντας τα πρωτοσέλιδα της εποχής, όπως το «Αντισοβιετικό νέφος» και το «Πυρηνική κόλαση».
Την ίδια στιγμή, οι επιστήμονες προσπαθούσαν να διαχειριστούν την κατάσταση με περιορισμένα μέσα. «Η Ελλάδα της δεκαετίας του ’80 δεν είχε τις υποδομές του σήμερα», σημειώνει ο κ. Πετρόπουλος. Το αποτέλεσμα ήταν ένας «κακός πανικός», με πολίτες να σπεύδουν να ελέγξουν το γάλα ή το τυρί τους στα εργαστήρια.
Χαρτογράφηση της ραδιενέργειας
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ο τότε καθηγητής του ΕΜΠ, κ. Σιμόπουλος, ξεκίνησε μια εκτεταμένη χαρτογράφηση της χώρας. Συλλέχθηκαν 1.500 δείγματα εδάφους από όλη την ηπειρωτική Ελλάδα, αποτυπώνοντας τις περιοχές όπου έπεσαν ραδιενεργά κατάλοιπα.
Σύμφωνα με τη Διεθνή Υπηρεσία Ατομικής Ενέργειας, περίπου το 1% της ελληνικής επικράτειας επηρεάστηκε. Ο κ. Πετρόπουλος εξηγεί: «Οι περιοχές της Καρδίτσας και της Νάουσας εμφανίζονται ‘κόκκινες’, αλλά αυτό δεν σημαίνει επικίνδυνες· σημαίνει απλώς ‘περισσότερο’».
Η πραγματική έκθεση στη ραδιενέργεια
«Η φυσική ραδιενέργεια του περιβάλλοντος μάς δίνει τέσσερις μονάδες τον χρόνο· στα 50 χρόνια, 200 μονάδες. Από το Τσερνόμπιλ, κάποιος στις πιο επιβαρυμένες περιοχές θα πάρει μόλις δέκα», υπογραμμίζει ο καθηγητής. «Καμία διαφορά, επομένως, από τη φυσική ραδιενέργεια».
Η πραγματική τραγωδία, όπως λέει, δεν ήταν η ακτινοβολία, αλλά οι χιλιάδες εκτρώσεις που έγιναν υπό τον φόβο της. «Δεν υπήρχε λόγος να γίνουν», τονίζει.
Οι σημερινοί κίνδυνοι
Ο κ. Πετρόπουλος επισημαίνει ότι η υπερβολική ενασχόληση με το Τσερνόμπιλ μάς απομακρύνει από πιο άμεσους κινδύνους: «Έχουμε ξεκάνει τα προϊόντα μας με τα χημικά και τα παρασιτοκτόνα», λέει. «Η Ελλάδα δεν παρουσιάζει ύφεση του καρκίνου στις αγροτικές περιοχές, γιατί συνεχίζεται αυτή η κατάσταση».
Μπορεί να ξανασυμβεί ένα Τσερνόμπιλ;
Στο ερώτημα αν μπορεί να επαναληφθεί ένα τέτοιο ατύχημα, ο διευθυντής του Εργαστηρίου Πυρηνικής Τεχνολογίας του ΕΜΠ είναι κατηγορηματικός: «Σήμερα όχι. Η πυρηνική τεχνολογία εξελίσσεται και γίνεται ασφαλέστερη».
Η ειδοποιός διαφορά, όπως εξηγεί, βρίσκεται στα υλικά κατασκευής. «Ο αντιδραστήρας του Τσερνόμπιλ είχε γραφίτη, που όταν παίρνει φωτιά δεν σβήνει. Οι σύγχρονοι αντιδραστήρες δεν έχουν εύφλεκτα υλικά· λειτουργούν με νερό, σαν ‘κατσαρόλι’. Αν κάτι πάει λάθος, η ραδιενέργεια μένει τοπικά».