Δεν προσποιούμαι τον κινηματογραφικό κριτικό,, απλώς, ως κάποιος που ανακατεύεται με τα βιβλία, τις ιδέες και τις συζητήσεις γύρω από ιστορικά και φιλολογικά θέματα, γράφω ένα σχόλιο για την ταινία του Γιάννη Σμαραγδή «Ο Καποδίστριας». Τον περασμένο Ιανουάριο σε ένα μου άρθρο στον Νέο Κόσμο αναφέρθηκα στη διαμάχη σχετικά με την θερμή υποδοχή από το ευρύ κοινό της ταινίας και τις πολλές δυσμενείς κριτικές που θεωρούσαν την ταινία αγιογραφία. Δεν είχα δει τότε την ταινία, την είδα πρόσφατα. Η ταινία είναι πράγματι αγιογραφία του Καποδίστρια, είναι ο εξιδανικευμένος Καποδίστριας του Σμαραγδή, όχι ο πραγματικός. Ωστόσο, πιστεύω ότι ο Καποδίστριας του Σμαραγδή έχει μια ορισμένη αξία και γι’ αυτό τόσοι κριτικοί γράφουν για την ταινία και ένα μεγάλο μέρος του κοινού τρέχει να τη δει στους ελληνικούς κινηματογράφους. Γι’ αυτό τον λόγο, ο Καποδίστριας του Σμαραγδή μπορεί, επίσης, να συμβάλει και συμβάλλει στη συζήτηση για την αναζήτηση του αληθινού ιστορικού Καποδίστρια.
Υπάρχουν διάφορες αλληλοσυγκρουόμενες απόψεις για τη συμβολή και το έργο του Καποδίστρια στη θεμελίωση του νεοελληνικού κράτους, όπως αυτή του Σμαραγδή. Η τελείως αντίθετη, πρέπει να είναι εκείνη που έκφρασε ο ΄Αρης Βελουχιώτης στον λόγο του στη Λαμία στις 29 Οκτωβρίου 1944:
«…Ο Γιάννης Καποδίστριας, που μας τον παρουσιάζουν στα σχολειά σαν μεγάλο και τρανό, με προτομές και πορτραίτα, είναι ο πρώτος καταστροφέας της Ελλάδας. Μα ό,τι έκανε, δεν το έκανε σαν Καποδίστριας, μα σαν εκπρόσωπος όλης της ελληνικής αντίδρασης. …Ο Γιάννης Καποδίστριας από την ανασύσταση του ελληνικού κράτους άρχισε την καταστροφή της χώρας μας, κι ένας άλλος Γιάννης, ο Μεταξάς, έβαλε σ’ αυτήν το καπάκι…»
Ο ΄Αρης Βελουχιώτης, λοιπόν, θεωρεί τον Καποδίστρια παρόμοιο με τον Ιωάννη Μεταξά, αντιδραστικό και καταστροφέα της χώρας και του λαϊκού κινήματος. Ο Βελουχιώτης έκανε αγώνες γι’ αυτό που πίστευε ότι προστάτευε και προωθούσε τις λαϊκές ελευθερίες και συμφέροντα του λαού αλλά η άποψή του για τον Καποδίστρια είναι ακραία αρνητική. Η άποψη αυτή φαίνεται να είναι αποκύημα ιστορικής άγνοιας και ερμηνείας των γεγονότων με μια απλουστευτική προσέγγιση που συγχέει πολύπλοκες καταστάσεις. Στο άλλο άκρο, ο Καποδίστριας του Σμαραγδή που παρουσιάζει στην ταινία του είναι άγιος, δεν έχει ελαττώματα, είναι ελευθερωτής, μαχητής και προστάτης των λαϊκών συμφερόντων, αγωνιζόμενος ενάντια στους κοτζαμπάσηδες εκμεταλλευτές του λαού και ενάντια στις επιβολές των ξένων. Στο τέλος γίνεται μάρτυρας, δολοφονείται, όπως πράγματι έγινε. Μεταξύ των δυο αυτών ακραίων παρουσιάσεων πρέπει να υπάρχει κάπου ο πραγματικός ιστορικός Καποδίστριας με τις επιτυχίες και τις αποτυχίες του, τις αρετές και τα ελαττώματά του, και το χρέος μας είναι, αν μας ενδιαφέρει η ιστορική αλήθεια, να ερευνήσουμε όλα τα υπάρχοντα στοιχεία για να μπορέσουμε να τον αξιολογήσουμε.
Στην περίπτωση του «Καποδίστρια» του Σμαραγδή υπάρχουν δυο διαφορετικά ζητήματα που θα πρέπει να λάβουμε υπόψη: α) η ίδια η ταινία ως τέχνη, βιογραφία και ακριβή παρουσίαση του θέματος και β) η θερμή υποδοχή της ταινίας από το ευρύ κοινό στους ελληνικούς κινηματογράφους.
Η ταινία περιέχει αρκετή μυθοποίηση αλλά έχει και αρκετά θετικά στοιχεία. Επιτυγχάνει μια δυνατή παρουσίαση των ιδεών, των διαμαχών και της ζωής των αρχών του 19ου αιώνα και των χρόνων της Ελληνικής Επανάστασης του 1821. Οι ερμηνείες των κυριότερων πρωταγωνιστών είναι εξαιρετικές, ιδιαίτερα του Αντώνη Μυργιαγκού στο ρόλο του Καποδίστρια. Υπάρχει συχνή εναλλαγή φυσικών τοπίων, δραματικών σκηνών και καταστάσεων και συγκρούσεις ανθρώπινων χαρακτήρων. Ο Καποδίστριας παρουσιάζεται στην ταινία σαν Μεσσίας, σαν ένας Ιησούς από τον οποίο όλοι περιμένουν θαύματα. Κάποιοι επικρίνουν τη σκηνή όπου μια γυναίκα τού παρουσιάζει το ετοιμοθάνατο παιδί της και τον παρακαλεί να το σώσει. ΄Όμως πραγματικά, ο Καποδίστριας έγινε δεκτός σαν μεσσίας από τα λιμοκτονούντα λαϊκά στρώματα και τους πρόσφυγες στο Ναύπλιο από τη Μικρά Ασία, τα Ψαρά, τη Χίο και την Κρήτη που υπέφεραν τα πάνδεινα από την αναρχία και την ανομία, τις καθημερινές ληστείες και βιοπραγίες και όπου οι ίδιοι και τα παιδιά τους πέθαιναν από υποσιτισμό και τις ασθένειες που προκαλούνταν από αυτόν.
Υπάρχουν στην ταινία πάμπολλες ανακρίβειες και αρνητικά στοιχεία. Η ταινία είναι ανισοβαρής, ολοκληρώνεται και τελειώνει απότομα, χωρίς μια επαρκή παρουσίαση των γεγονότων, επιτευγμάτων και ζητημάτων κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησης του Καποδίστρια, μεταξύ του Ιανουαρίου 1828 και της δολοφονίας του τον Σεπτέμβριο του 1831. Ο Καποδίστριας του Σμαραγδή είναι μονοδιάστατος, ότι κάνει είναι άγιο και υπέροχο, τα ελαττώματά του και οι αδυναμίες του αποσιωπώνται ή αγνοούνται. Ο θεατής φεύγει από την ταινία και δεν γνωρίζει ότι ο Καποδίστριας που το 1821 εμφανίζεται να πληροφορεί τον Τσάρο Αλέξανδρο ότι συμμετείχε και ο ίδιος στην επανάσταση γιατί είναι ΄Ελληνας, ότι στην πραγματικότητα είχε αρνηθεί, για τους δικούς του λόγους, κάθε συμμετοχή στη Φιλική Εταιρεία, η οποία στο έργο ούτε καν αναφέρεται.
Μερικοί διάλογοι στο έργο δεν συνάδουν με τις πραγματικές καταστάσεις και δεν είναι πειστικοί. Η απάντηση του σμαραγδικού Καποδίστρια μπορεί να κολακεύει τους ΄Ελληνες θεατές αλλά ο πραγματικός ποτέ δεν θα απαντούσε στον Τσάρο με τον τρόπο που απαντά στην ταινία. Εξάλλου δεν συμμεριζόταν τη στρατηγική της Φιλικής Εταιρείας.
Ο πρώτος πρωθυπουργός του Καποδίστρια ΄δεν ήταν ο Σπηλιάδης που εμφανίζεται στην ταινία αλλά ο Σπυρίδων Τρικούπης που διαφώνησε με την πολιτική του και παραιτήθηκε. Στην ταινία δεν γίνεται κανένας λόγος για την κυβερνητική μοναξιά του Καποδίστρια, στο ότι δεν είχε το πολιτικό χάρισμα που όλοι οι σημαντικοί πολιτικοί πρέπει να έχουν, δηλαδή να εμπιστεύονται και να εμπνέουν τους άλλους και να τους αναθέτουν υπευθυνότητες. Αυτός ήταν ένας από τους λόγους που όλα ήθελε να περνούν από τα χέρια του και που προώθησε σε υψηλά αξιώματα τους αδελφούς του Βιάρο και Αυγουστίνο οι οποίοι υστερούσαν σε ικανότητες και ήθος. Αυτό ενέτεινε τη γενική δυσφορία κατά του Κυβερνήτη.
Μολονότι ο Σμαραγδής παρουσιάζει έναν βαθιά θρησκευόμενο Καποδίστρια, δεν αναφέρει την ανεξαρτησία του εκεί που χρειαζόταν, όταν κατά τη διάρκεια μιας επιδημίας διέταξε το κλείσιμο των εκκλησιών και απαγόρευσε τις συγκεντρώσεις για εκκλησιαστικές τελετουργίες, ούτε ότι απέπεμψε από εκεί που ήρθαν τους τέσσερις Μητροπολίτες που ήρθαν το 1828 στον Πόρο και του ενεχείρισαν συνοδική επιστολή «νοθετούσαν, απειλούσαν, και προτρέπουσαν υποταγήν» (Τρικούπης, Δ΄, :274) και επιστροφή των Ελλήνων στην προτέρα κυριαρχία του Σουλτάνου.
Η δολοφονία του Καποδίστρια ήταν μια ελληνική τραγωδία. Οι ΄Ελληνες δολοφόνησαν έναν αποτελεσματικό κυβερνήτη που είχε πολλές προσωπικές αδυναμίες αλλά και εξαιρετικές αρετές και που συνέβαλε στην οργάνωση του πρώτου ελληνικού κράτους και στην αναγνώριση της ανεξαρτησίας και των εθνικών συνόρων του. Ο Σμαραγδής επιρρίπτει την ευθύνη για τη δολοφονία στους ΄Αγγλους αλλά αυτό δεν τεκμηριώνεται από τις ιστορικές πηγές, ούτε από τον Σμαραγδή. Αν μια τέτοια επίρριψη ευθύνης δεν τεκμηριώνεται, ξεπέφτει σε λόγο ελληνικού καφενείου. Οι ΄Αγγλοι δυσπιστούσαν προς τον Καποδίστρια, τον θεωρούσαν όργανο της ρωσικής πολιτικής, δεν τον υποστήριξαν με δάνεια ή άλλη ενίσχυση αλλά δεν είχαν κανέναν λόγο να οργανώσουν την δολοφονία του. Πριν δολοφονηθεί ο Καποδίστριας ήταν ήδη γνωστό ότι σύντομα αναγκαστικά θα έφευγε, θα ερχόταν στην Ελλάδα ο μονάρχης που είχαν επιλέξει οι τρεις προστάτιδες δυνάμεις και οι οποίες επίσης καθόρισαν την ελληνική ανεξαρτησία και την τελική διαμόρφωση των ελληνικών συνόρων. Οπότε, ποιος ο λόγος;
Μέσα στην τότε Ελλάδα, όμως, υπήρχε έντονος αναβρασμός, εξεγέρσεις και κινήματα στη Μάνη, στα Καλάβρυτα, στην ΄Υδρα, στον Πόρο, στη Σύρο. Πολλοί ήταν εναντίον του Κυβερνήτη, ακόμη και ο Μακρυγιάννης που είχε ευεργετηθεί από αυτόν. Ο Μακρυγιάννης, όπως και άλλοι οργάνωναν ομάδες και κινήματα ενάντια στο καθεστώς του Καποδίστρια. Οι Μαυρομιχαλαίοι είχαν ιδιαίτερο λόγο να τον δολοφονήσουν αλλά αν δεν ήταν αυτοί, αυτό θα μπορούσε να επιχειρηθεί και από άλλους. Στην ΄Υδρα η δολοφονία χαιρετίστηκε ως τυραννοκτονία.
Γενικά, δεν αμφισβητείται ότι ο πραγματικός Καποδίστριας ήταν οραματιστής, ανιδιοτελής, ολιγαρκής, ασκητικός, πατριώτης, επίμονος διαπραγματευτής. .Δεν αμφισβητείται η αποτελεσματικότητα της συμβολής του στην εμπέδωση της γενικής ασφάλειας, στην πάταξη της πειρατείας, και της ληστείας, στην Παιδεία, στην κοινωνική πρόνοια, στην ανάπτυξη της γεωργίας, στην οργάνωση της οικονομίας και την εισαγωγή εθνικού νομίσματος και την τελική εξασφάλιση της ανεξαρτησίας και των εθνικών συνόρων από τον Παγασητικό ως τον Αμβρακικό, ενώ αρχικά οι ΄Αγγλοι ήθελαν να τα περιορίσουν στην Πελοπόννησο ή στη γραμμή Σπερχειού -Αχελώου. Αυτά προβάλλουν και στην ταινία του Σμαραγδή. Αυτά που δεν παρουσιάζονται στην ταινία είναι τα ελαττώματα και οι αδυναμίες του Καποδίστρια, η υποτίμηση της εργασίας των άλλων, η συγκεντρωτικότητα και αυταρχικότητά του, η δυσπιστία προς τους άλλους που εμπόδιζε τη συνεργασία μαζί τους, και αυτό ήταν η προσωπική του τραγωδία. Η αγιοποίηση του Καποδίστρια σημαίνει μυθοποίηση. ΄Ένα έργο τέχνης μπορεί να βασίζεται στη μυθοποίηση αλλά ο Σμαραγδής δεν παρουσιάζει έναν υποθετικό ήρωα αλλά ένα ιστορικό πρόσωπο στο οποίο αποσιωπά ή στρεβλώνει πολλά από τα πραγματικά χαρακτηριστικά του.
Ερχόμενοι στο δεύτερο ερώτημα, πώς εξηγείται. η δημοφιλία της ταινίας η οποία, μέχρι σήμερα, έχει ξεπεράσει κατά πολύ τα 800.000 εισιτήρια στους ελληνικούς κινηματογράφους; Για τον μέσο ΄Ελληνα, ο Καποδίστριας είναι ένας θρύλος έντιμου και αφοσιωμένου πολιτικού (που δεν βλέπει πολλούς στην νεοελληνική ιστορία) και ο οποίος, επιπλέον, σωστά περιβάλλεται με τον φωτοστέφανο του μάρτυρα – ο Μπαρμπα-Γιάννης, ο ΄Αγιος της πολιτικής που στο τέλος δολοφονείται. Οι γνώσεις του μέσου θεατή δεν προέρχονται από τη γνώση των ιστορικών πηγών αλλά από το ένα περιορισμένο βιβλίο της σχολικής του εκπαίδευσης. Ο μέσος θεατής δεν έχει διαβάσει τις ιστορίες του Σπυρίδωνα Τρικούπη, του Νικολάου Σπηλιάδη ή ακόμη τα Απομνημονεύματα του Μακρυγιάννη ή του Κολοκοτρώνη. Ο Καποδίστριας του Σμαραγδή είναι το πρότυπο που ο μέσος θεατής θα ήθελε να δει στο τιμόνι της χώρας και στο κέντρο της ελληνικής πολιτικής σκηνής.
Ο Σμαραγδής δήλωσε ότι προτίθεται να διαθέσει την ταινία στα σχολεία και τα εκπαιδευτικά ιδρύματα της χώρας. Αυτό είναι πολύ ευπρόσδεκτο γιατί θα μπορούσε να συμβάλει στην προσπάθεια ύπαρξης πολλών πηγών και επίσης των ιστορικών πηγών. Να ενθαρρύνει τη συζήτηση και κατανόηση των ιστορικών γεγονότων και καταστάσεων αντί οι γνώσεις γι’ αυτές να περιορίζονται στο ένα βιβλίο -ανεξάρτητα πόσο καλό ή ανεπαρκές- του Υπουργείου Παιδείας.
(Ο Χρήστος Ν. Φίφης είναι συγγραφέας και ποιητής. Ο τίτλος του τελευταίου του βιβλίου είναι: Ποιήματα 1963-2025, Εκδόσεις Σ. Ι. Ζαχαρόπουλου, Αθήνα, 2025).
The post Ο Ιωάννης Καποδίστριας του Γιάννη Σμαραγδή appeared first on ΝΕΟΣ ΚΟΣΜΟΣ.