Η Ελλάδα «δωρίζει την Ολυμπία» στην Αυστραλία

David M. Pritchard

Οι πρώτοι σύγχρονοι Ολυμπιακοί Αγώνες έλαβαν χώρα στην Αθήνα το 1896. Στα εκατόν τριάντα χρόνια που έχουν ακολουθήσει, οι Ολυμπιακοί και οι Παραολυμπιακοί Αγώνες έχουν γίνει η μεγαλύτερη κοσμική εκδήλωση στον κόσμο. Οι Αυστραλοί είναι εξαιρετικά υπερήφανοι για τη συμμετοχή τους σε σύγχρονους Ολυμπιακούς Αγώνες – και για τη φιλοξενία τους.

Όσο εντυπωσιακή κι αν είναι αυτή η ιστορία, αποτελεί, ωστόσο, μόλις ένα μικρό κομμάτι μιας πολύ παλαιότερης και μεγαλύτερης ιστορίας. Οι αρχαίοι Έλληνες διοργάνωναν Ολυμπιακούς Αγώνες για χίλια χρόνια. Οι Αγώνες τους αποτελούσαν πόλο έλξης κορυφαίων αθλητών από τα πέρατα των χιλίων ελληνικών πόλεων-κρατών στη λεκάνη της Μεσογείου. Με σαράντα χιλιάδες θεατές, οι αγώνες τους αποτελούσαν, επίσης, τη μεγαλύτερη εκδήλωση στον κόσμο.

Η Ελληνική Δημοκρατία έχει λάβει την ιστορική απόφαση να δανείσει στην Αυστραλία για τους Αγώνες του 2032 πολύτιμα αρχαιολογικά ευρήματα που απεικονίζουν τους αρχαίους Ολυμπιακούς Αγώνες. Η Ελλάδα σπανίως προβαίνει σε τέτοιους δανεισμούς. Η πρώτη φορά που έκανε κάτι τέτοιο ήταν για τους Ολυμπιακούς και Παραολυμπιακούς Αγώνες του Σύδνεϋ του 2000. Αυτήν τη φορά, η Ελλάδα προσφέρει στην Αυστραλία διπλάσιο αριθμό αρχαιολογικών ευρημάτων. Ανάμεσα στα γύρω στα 100 αρχαιολογικά ευρήματα που θα δανειστούν για το 2032 θα συμπεριλαμβάνονται πολύ περισσότερα από την Ολυμπία – τον τόπο διεξαγωγής των αρχαίων Αγώνων για 1000 χρόνια.

ΑΝΑΚΑΛΥΨΗ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΥ ΙΕΡΟΥ

Η Έκθεση Ολυμπιακών Αγώνων στη Βρισβάνη [ή Μπρίσμπαν (Brisbane)] θα διηγηθεί την ιδιαίτερη ιστορία της ανακάλυψης αυτού του χώρου διεξαγωγής των αγώνων που ήταν θαμμένος κάτω από τη γη για αιώνες. Το 1874 μ.Χ., η Γερμανία υπέγραψε σύμβαση με την Ελλάδα προκειμένου να προβεί σε ανασκαφικές εργασίες στην Ολυμπία. Η σύμβαση αυτή όριζε για πρώτη φορά ότι τα αρχαιολογικά ευρήματα που θα ανακαλύπτονταν σε ξένες ανασκαφές θα παρέμεναν στην Ελλάδα. Ποτέ ξανά δεν θα λάμβανε χώρα η βεβήλωση που ο Λόρδος Έλγιν – ο Άγγλος – είχε επιτελέσει στον Παρθενώνα.

Οι Γερμανοί ανέσκαψαν με αποτελεσματικότητα την καρδιά της Ολυμπίας μέσα σε οκτώ μόλις χρόνια. Οι αρχαίοι Ολυμπιακοί Αγώνες τελούνταν προς τιμήν του Ολυμπίου Διός, ο οποίος ήταν ο αρχηγός των ειδωλολατρικών θεών. Όπως άρμοζε, ο ναός του ήταν που οι Γερμανοί ανάσκαψαν πρώτα.

Η Ήλιδα – η πόλη-κράτος που διοργάνωνε τους αρχαίους Αγώνες για 1000 χρόνια – τον έκτισε για να θριαμβολογήσει για στρατιωτική νίκη εναντίον ενός τοπικού αντιπάλου. Τα έργα τέχνης σε αυτόν τον ναό, που οι Γερμανοί αρχαιολόγοι έφεραν στο φως, κυριολεκτικά έγραψαν από την αρχή την ιστορία της δυτικής τέχνης. Για παράδειγμα, απεικόνιζαν τους ηρωικούς άθλους του Ηρακλή – του μυθικού υπερανθρώπου που υποτίθεται ότι είχε ιδρύσει τους Ολυμπιακούς Αγώνες.

Ο πιο εξέχων καλλιτέχνης κατά τα τέλη του πέμπτου αιώνα π.Χ. ήταν ο Φειδίας, ο οποίος είχε χτίσει τον Παρθενώνα. Η Ήλιδα του ανέθεσε τη δημιουργία ενός αριστουργήματος για το εσωτερικό του ναού. Ο Φειδίας ίδρυσε εργαστήριο στην Ολυμπία τη δεκαετία του 420 π.Χ., όπου φιλοτέχνησε ένα άγαλμα του Δία ύψους 12 μέτρων. Κατασκευασμένο εξ ολοκλήρου από χρυσό κι ελεφαντοστό, το άγαλμά του γρήγορα συμπεριλήφθηκε μεταξύ των επτά θαυμάτων του αρχαίου κόσμου.

Συνεχεια σελ. 10 m

Γύρω από τον ναό, οι Γερμανοί έφεραν στο φως πολλά άλλα μνημεία που πανηγύριζαν στρατιωτικές νίκες (εικόνα 3). Ανακάλυψαν, επίσης, εκατοντάδες τμήματα και βάσεις αγαλμάτων, τα οποία είχαν αναθέσει Ολυμπιονίκες σε γλύπτες για να τους απεικονίσουν.

Ο Δίας είχε ένα μαντείο στην Ολυμπία που για αιώνες είχε δώσει καλές απαντήσεις σε στρατιωτικά ερωτήματα. Οι προσκυνητές τον ευχαριστούσαν αφήνοντας τρίποδες ή αγαλμάτια από χαλκό (εικόνα 4). Οι Γερμανοί έφεραν στο φως πολλές χιλιάδες τέτοιες ευχαριστήριες προσφορές, καθώς και χάλκινα είδη αθλητικού εξοπλισμού και κανονισμούς των Αγώνων. Καλά δείγματα όλων αυτών των αξιοσημείωτων ανακαλύψεων θα εκτίθενται στην Έκθεση Ολυμπιακών Αγώνων στη Βρισβάνη.

ΤΑ ΑΓΩΝΙΣΜΑΤΑ ΣΤΙΒΟΥ

Ο αθλητισμός αποτελεί το κύριο επίκεντρο της εκδήλωσης, η οποία θα είναι η σημαντικότερη έκθεση για τους Ολυμπιακούς Αγώνες που έχει διοργανωθεί ποτέ εκτός Ελλάδος. Οι αρχαίοι Αγώνες περιλάμβαναν δρόμο ταχύτητας, κατά τον οποίο οι αθλητές διένυαν το μήκος του σταδίου (εικόνα 5), καθώς και τρία άλλα αγωνίσματα δρόμου. Το πένταθλο αποτελούνταν από τα πέντε καθιερωμένα αγωνίσματα: τον δρόμο ταχύτητας, τη ρίψη ακοντίου, το άλμα εις μήκος, τη ρίψη δίσκου και την πάλη (εικόνα 6).

Όσο γνωστά κι αν φαίνονται, τα αγωνίσματα αυτά διέφεραν από τα σύγχρονα με ενδιαφέροντες τρόπους. Οι άλτες του μήκους στους αρχαίους Ολυμπιακούς Αγώνες χρησιμοποιούσαν βάρη που κρατούσαν στα χέρια, κυρίως για να πηδούν μεγαλύτερες αποστάσεις. Τα αγωνίσματα δρόμου περιλάμβαναν και ένα στο οποίο οι δρομείς έφεραν περήφανα τον εξοπλισμό στρατιωτών.

ΤΑ ΜΑΧΗΤΙΚΑ ΑΘΛΗΜΑΤΑ

Τα τρία μαχητικά αθλήματα στους αρχαίους Αγώνες είχαν ακόμη πιο έντονη πολεμική φύση. Πρόκειται για την πυγμαχία, την πάλη και το παγκράτιον, που ήταν παρόμοιο με το σημερινό κικ μπόξινγκ. Τα αρχαία ελληνικά γάντια πυγμαχίας ήταν σχεδιασμένα σαν σιδερογροθιές (εικόνα 7). Προστάτευαν τα χέρια του πυγμάχου και, ταυτόχρονα, προκαλούσαν ανοιχτές πληγές στο πρόσωπο του αντιπάλου του. Τα αγάλματα νικητών πυγμαχίας στην Ολυμπία, όπως ήταν αναμενόμενο, τους απεικόνιζαν με σπασμένες μύτες, ουλές στο πρόσωπο και παραμορφωμένα αυτιά (εικόνα 8).

Τα μαχητικά αθλήματα γενικά έληγαν όταν ο αντίπαλος έπεφτε αναίσθητος από τα χτυπήματα ή αναγκαζόταν να εγκαταλείψει τον αγώνα. Όπως είναι ευνόητο, σοβαροί τραυματισμοί ή ακόμη και θάνατοι συνηθίζονταν στους αρχαίους Αγώνες. Αυτό μας βοηθάει να καταλάβουμε γιατί ένας αθλητής που συμμετείχε στους Ολυμπιακούς Αγώνες θεωρούνταν ότι χρειαζόταν να έχει τις ίδιες αρετές με έναν στρατιώτη. Έπρεπε και εκείνος να αποδεχτεί τους κινδύνους του αγώνα και πάντα να επιδεικνύει αρετή ή θάρρος.

ΠΟΛΕΜΟΣ ΚΑΙ ΕΙΡΗΝΗ

Κατά τα πρώτα οκτώ χρόνια των ανασκαφών τους, οι Γερμανοί αποφάσισαν να μην ανασκάψουν το ίδιο το Ολυμπιακό στάδιο (εικόνα 5). Αυτό έμελλε να περιμένει ένα σκοτεινό ορόσημο στην ανακάλυψη της Ολυμπίας: τους Ολυμπιακούς Αγώνες του Βερολίνου του 1936. Εξακολουθεί να σοκάρει το γεγονός ότι το νέο γερμανικό καθεστώς οικειοποιήθηκε τους αρχαίους Αγώνες. Ως μέρος της προπαγάνδας του, επινόησε ένα τελετουργικό που σήμερα θεωρούμε δεδομένο: την Ολυμπιακή λαμπαδηδρομία. Αυτή ήταν καθαρά ναζιστική επινόηση, διότι δεν υπήρχε τέτοια λαμπαδηδρομία στους αρχαίους Αγώνες.

Ο Γερμανός Φύρερ χρησιμοποίησε προσωπικά του κεφάλαια, υπό διακριτική διαχείριση, για να πληρώσει την ανασκαφή του Ολυμπιακού σταδίου. Ο Αδόλφος Χίτλερ δεν απογοητεύτηκε από όσα ανακαλύφθηκαν. Γερμανοί αρχαιολόγοι έφεραν εκεί στο φως πολλές χιλιάδες όπλα και τμήματα πανοπλιών (εικόνα 9). Οι αρχαίοι Έλληνες συχνά κατασκεύαζαν μνημεία στρατιωτικής νίκης, στερεώνοντας τέτοια αντικείμενα σε έναν στύλο. Αυτό το τρόπαιον ανεγειρόταν στο πεδίο της μάχης.

Αλλά οι Γερμανοί είχαν ανακαλύψει ότι οι ελληνικές πόλεις-κράτη ανήγειραν, επίσης, αντίγραφα στρατιωτικών τροπαίων στο ίδιο το Ολυμπιακό στάδιο. Η ειρήνη αποτελεί πολύτιμο ιδανικό των σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων. Με την παρουσίαση τέτοιων όπλων, η Έκθεση Ολυμπιακών Αγώνων στη Βρισβάνη θα διευκρινίσει πώς οι αρχαίοι Αγώνες ήταν περισσότερο συνδεδεμένοι με τον πόλεμο.

ΟΙ ΑΡΜΑΤΟΔΡΟΜΙΕΣ

Οι αρχαίοι Ολυμπιακοί Αγώνες διέφεραν, επίσης, από τους δικούς μας στο ότι είχαν αρματοδρομίες, ιπποδρομίες και αγώνες αρμάτων που τα έσερναν ημίονοι (μουλάρια). Ο αγών ή αγώνας για άρματα με τέσσερα άλογα ήταν ο πραγματικός αγώνας φόρμουλα 1 της αρχαίας Ελλάδας (εικόνα 10). Ήταν το άθλημα επιλογής για Έλληνες τυράννους, Μακεδόνες βασιλείς και, στην πορεία, Ρωμαίους αυτοκράτορες. Επειδή τα άρματα συνήθως τα οδηγούσαν μισθωτοί επαγγελματίες, η νίκη σε αυτόν τον αγώνα δεν είχε καθόλου να κάνει με το θάρρος των ιδιοκτητών ομάδων.

Τη δεκαετία του 390 π.Χ., ένας Σπαρτιάτης βασιλιάς ήθελε να κάνει αυτήν την κριτική με το να βάλει την αδερφή του να συμμετάσχει σε ομάδα άρματος με τέσσερα άλογα. Το επιχείρημα του Αγησιλάου ήταν ότι εάν εκείνη, ως απλή γυναίκα, θα κέρδιζε, όλοι θα έβλεπαν πόσο ασήμαντος ήταν ο αγών αυτός. Όντως η ομάδα της αδερφής του νίκησε, αλλά η Κυνίσκα είχε άλλες ιδέες. Ανέθεσε την κατασκευή αγαλμάτων εκείνης και της ομάδας της, στήνοντάς τα στην Ολυμπία. Το ποίημα που έβαλε να χαράξουν στην κοινή τους βάση καυχιόταν με τόλμη ότι αυτή ήταν η πρώτη γυναίκα ολυμπιονίκης.

ΑΘΛΗΤΡΙΕΣ

Επιμένω η Έκθεση Ολυμπιακών Αγώνων στη Βρισβάνη να συμπεριλάβει αυτό το πανέμορφο αγαλμάτιο Ελληνίδας αθλήτριας (εικόνα 11). Αφέθηκε ως ευχαριστήρια προσφορά προς τον Δία στο άλλο μαντείο του στη Δωδώνη. Οι Έλληνες άνδρες γενικά θεωρούσαν ότι οι γυναίκες δεν διέθεταν τις αρετές που απαιτούνταν για τον αθλητισμό και τον πόλεμο. Υπήρχε, επίσης, μία ανδρική ανησυχία ότι οι γυναίκες πιθανότατα θα είχαν εξωσυζυγικές σχέσεις εάν τους επιτρεπόταν να γυμνάζονται δημοσίως. Επομένως, δεν αποτελεί έκπληξη το ότι οι γυναίκες αποκλείονταν από το να διαγωνίζονται στους αρχαίους Αγώνες ή, πιο γενικά, να αθλούνται.

Παρ’ όλα αυτά, υπήρχε μία πόλη-κράτος όπου τους επιτρεπόταν να είναι αθλήτριες – η Σπάρτη. Από εκεί προήλθε το αγαλμάτιο αυτό. Αλλά αυτό δεν σήμαινε ότι οι άνδρες Σπαρτιάτες ήταν πρόδρομοι του φεμινισμού. Μάλλον θεωρούσαν ότι ο αθλητισμός εξασφάλιζε το ότι οι γυναίκες τους θα γεννούσαν δυνατούς άνδρες για τον Σπαρτιατικό στρατό.

Ο ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΟΛΥΜΠΙΑΚΟΥΣ ΑΓΩΝΕΣ

Ο αθλητισμός στην αρχαία Ελλάδα ήταν κάτι πολύ μεγαλύτερο από τους Ολυμπιακούς Αγώνες που διεξάγονταν κάθε τέσσερα χρόνια. Κάτι που συχνά δεν γίνεται αντιληπτό είναι ότι αυτοί οι Αγώνες αποτελούσαν μέρος ενός κύκλου τεσσάρων πανελλήνιων αθλητικών φεστιβάλ. Οι τρεις άλλοι αγώνες αυτού του κύκλου διεξάγονταν στην Κόρινθο, στη Νεμέα και στους Δελφούς. Οι πολίτες κάθε ελληνικής πόλης-κράτους φούσκωναν από υπερηφάνεια για την πόλη τους όταν ένας συμπολίτης τους κέρδιζε σε τέτοιους πανελλήνιους αγώνες. Αυτό εξηγεί γιατί απένειμαν πάντα σε έναν τέτοιο νικητή τις ανώτατες τιμητικές διακρίσεις της πολιτείας (εικόνα 12). Αυτές ήταν δωρεάν εισιτήρια για πρωτοκαθεδρία σε τοπικούς αγώνες και δωρεάν γεύματα – και τα δύο εφ’ όρου ζωής.

Οι χίλιες πόλεις-κράτη του κλασικού ελληνικού κόσμου διοργάνωναν, επίσης, τα δικά τους τοπικά αθλητικά φεστιβάλ. Γνωρίζουμε τουλάχιστον διακόσιους τέτοιους τοπικούς αγώνες. Οι σπουδαιότεροι από αυτούς ήταν τα Μεγάλα Παναθήναια – το φεστιβάλ αθλητισμού προς τιμήν της Αθηνάς, που διοργάνωναν οι Αθηναίοι κάθε τέσσερα χρόνια. Τα Μεγάλα Παναθήναια είχαν μοναδικά αγωνίσματα πολεμικής φύσης. Για παράδειγμα, ο αγώνας των αποβατών απαιτούσε από έναν Αθηναίο στρατιώτη να πηδά πάνω σε άρμα και να πηδά έξω από αυτό (εικόνα 10). Στην ανθιππασία, αθηναϊκές μονάδες ιππικού εφορμούσαν η μία εναντίον της άλλης (εικόνα 13).

Τα ολυμπιακά αθλήματα αποτελούσαν, επίσης, καθιερωμένο μέρος της σχολικής εκπαίδευσης των αγοριών σε ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο (εικόνα 6). Η Έκθεση Ολυμπιακών Αγώνων στη Βρισβάνη θα μπορούσε να προσελκύσει, όπως εκτιμάται, 750.000 επισκέπτες. Τα εκατό και πλέον αρχαιολογικά ευρήματα αυτής της μεγάλης έκθεσης θα χρησιμοποιηθούν για να τους διδάξουν όλους για αυτόν τον ευρύτερο αθλητικό κόσμο.

Η ΡΩΜΑΪΚΗ ΟΛΥΜΠΙΑ

Η κατάκτηση της Ελλάδας από τη Ρώμη είχε τόσο θετικές όσο και αρνητικές συνέπειες για τους αρχαίους Ολυμπιακούς Αγώνες. Το 69 μ.Χ., ο Νέρων, ο διαβόητος Ρωμαίος αυτοκράτορας, επέμεινε να συμμετάσχει με άρμα δέκα αλόγων στην αρματοδρομία των τεσσάρων αλόγων. Οδηγώντας ο ίδιος το άρμα, τερμάτισε τελευταίος και με διαφορά, αφού έπεφτε επανειλημμένα από αυτό. Παρ’ όλα αυτά, οι Ελλανοδίκες φρόνιμα τον ανακήρυξαν νικητή. Έναν αιώνα αργότερα, οι Ρωμαίοι βελτίωσαν την ύδρευση της Ολυμπίας, κατασκευάζοντας μία κρήνη για τις Νύμφες. Προκειμένου οι Έλληνες να μη μπερδέψουν τους Ρωμαίους αυτοκράτορές τους, η κρήνη αυτή έφερε αγάλματα των πρόσφατων από αυτούς (εικόνα 14).

Οι αρχαίοι Έλληνες λάτρευαν τον Δία στην Ολυμπία για περισσότερο από μία χιλιετία.

Ωστόσο, η λατρεία του εκεί είχε απότομο τέλος το 393 μ.Χ., όταν ο Θεοδόσιος Α’, ένθερμος Χριστιανός αυτοκράτορας, έθεσε εκτός νόμου όλες τις εναπομείνασες ειδωλολατρικές τελετές. Το τέλος αυτό αποτυπώθηκε στο εργαστήριο του Φειδία, που ακόμη στεκόταν και το οποίο, κατά τη δεκαετία του 420 μ.Χ., μετατράπηκε σε εκκλησία (εικόνα 15). Εκεί είχε κατασκευαστεί, σχεδόν χίλια χρόνια νωρίτερα, το παγκοσμίου φήμης άγαλμα του Ολυμπίου Διός, του επικεφαλής των θεών της ειδωλολατρικής Ελλάδας.

Μέσα σε λίγους αιώνες, ακόμη και οι Χριστιανοί είχαν εγκαταλείψει την Ολυμπία λόγω καταστρεπτικών σεισμών και τοπικών πλημμυρών. Ο άλλοτε χώρος διεξαγωγής των Αγώνων θα παρέμενε θαμμένος κάτω από αρκετά μέτρα αλλουβιακής ιλύος για περισσότερα από χίλια χρόνια. Αυτά που οι Γερμανοί άρχισαν να ανακαλύπτουν εκεί τη δεκαετία του 1870 θα έδιναν σύντομα την κύρια ώθηση για την απίστευτη αναβίωση των Ολυμπιακών Αγώνων στη σύγχρονη εποχή.

*Ο David M. Pritchard διδάσκει ολυμπιακή ιστορία στο Πανεπιστήμιο της Κουηνσλάνδης [University of Queensland] στη Βρισβάνη. Εργάστηκε στο πολιτιστικό πρόγραμμα των Ολυμπιακών και Παραολυμπιακών Αγώνων του Σύδνεϋ 2000 και είναι συγγραφέας του Sport, Democracy and War in Classical Athens [Αθλητισμός, Δημοκρατία και Πόλεμος στην Κλασική Αθήνα] (Cambridge University Press). Συνεργάζεται σήμερα με την Ελληνική Δημοκρατία και φορείς στην Αυστραλία για την Έκθεση Ολυμπιακών Αγώνων στη Βρισβάνη. Το κείμενο βασίζεται σε αποσπάσματα από τη δημόσια διάλεξη που θα παρουσιάσει στο φετινό Ελληνικό Φεστιβάλ της Βρισβάνης.

The post Η Ελλάδα «δωρίζει την Ολυμπία» στην Αυστραλία appeared first on ΝΕΟΣ ΚΟΣΜΟΣ.