To 2023, μετά τους σεισμούς και το καλό κλίμα που επικράτησε, υιοθετήθηκε η Διακήρυξη των Αθηνών, με στόχο την αποχή από ενέργειες, προκειμένου να διατηρηθεί ο διάλογος σε κατάσταση «ήρεμων νερών». Αν και διαμορφώθηκε ένα τέτοιο πλαίσιο, εντούτοις ο πολιτικός διάλογος που αντικατέστησε τις διερευνητικές επαφές δεν σημείωσε πρόοδο.
Μπορεί στο τραπέζι να τέθηκαν απαιτήσεις της Τουρκίας – πέραν της μιας διαφοράς – που για την Αθήνα θεωρούνται υπερβολικές, όμως διατηρήθηκε το καλό κλίμα. Αυτή ήταν η υπόρρητη συνεννόηση. Ακόμη και συμβάντα όπως η έρευνα για την τοποθέτηση καλωδίου ή η δημοσίευση του Θαλάσσιου Χωροταξικού Σχεδιασμού (ΘΧΣ) προκάλεσαν την αντίδραση της Τουρκίας, όχι ιδιαίτερα σκληρή, ούτε με συνέχεια.
Βέβαια η Ελλάδα στον ΘΧΣ που κατέθεσε, αποτύπωσε επί χάρτου τα απώτατα δυνητικά όρια εθνικής δικαιοδοσίας – Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (ΑΟΖ) –, τα οποία θα οριστικοποιούνταν με συμφωνία με τα λοιπά παράκτια κράτη. Ηταν μια απόκριση σε ανελαστική υποχρέωσή της προς την ΕΕ, για την καθυστερημένη υλοποίηση της οποίας κατέβαλε σειρά προστίμων. Δεν αποσκοπούσε να προκαλέσει με μια μονομερή οριοθέτηση την Τουρκία, η οποία αντιδρώντας υπέβαλε στην UNESCO ανάλογο χάρτη ΘΧΣ.
Σε αυτόν αποτύπωνε τα δικά της απώτατα δυνητικά όρια, τα οποία μέχρι το μέσο του Αιγαίου προκαλούν επικαλύψεις και ενθυλάκωση νησιών. Η Αγκυρα δήλωσε ότι στο Αιγαίο δεν έχει γίνει οριοθέτηση, υπαινισσόμενη ότι δεν είναι οριστική η γραμμή που χάραξε, διότι η τελική θα έπρεπε να προέλθει από συμφωνία Ελλάδας – Τουρκίας. Στον χάρτη δεν προσδιορίζονταν γκρίζες ζώνες, ούτε οριοθέτηση αιγιαλίτιδας ζώνης μεταξύ των ανατολικών νησιών και των μικρασιατικών ακτών.
Με την αντίδρασή της έναντι του ελληνικού ΘΧΣ η Τουρκία έδινε μια εικόνα ύφεσης χωρίς εντάσεις, που όμως αποπροσανατόλιζε. Το σκηνικό άλλαξε με την πληροφορία επεξεργασίας νομοσχεδίου για νέο πλαίσιο θαλάσσιων διεκδικήσεων σε Αιγαίο και Αν. Μεσόγειο. Το νομοσχέδιο ήταν αντικείμενο επεξεργασίας επί τριετία, με εσκεμμένες υπερβολές που αφορούν τις γκρίζες ζώνες και τη «Γαλάζια Πατρίδα». Με τις υπερβολές αυτές έπαιξαν τα τουρκικά μέσα ενημέρωσης που προφανώς, κάνοντας ακορντεόν τα όρια αντοχών, τις παρουσίαζαν ως κάτι μείζον για να φανεί το έλασσον πιο ήπιο.
Πού αποσκοπεί η Τουρκία
Είναι σαφές ότι η Αγκυρα επιδιώκει να κατοχυρώσει την κατάσταση δικαιωμάτων υφαλοκρηπίδας / ΑΟΖ στο Αιγαίο και την Αν. Μεσόγειο. Παράλληλα εξουσιοδοτεί τον πρόεδρο να ανακηρύξει ΑΟΖ και να ενεργοποιεί την άσκηση δικαιωμάτων στις δύο ζώνες, ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα. Πρόκειται για μονομερή ενέργεια και οριοθέτηση σε περιοχές τις οποίες η Ελλάδα διεκδικεί. Πρώτη φορά η Τουρκία αξιώνει ΑΟΖ στο Αιγαίο.
Δεν έχει γίνει σαφές εάν στο νομοσχέδιο πρόκειται για διεκδίκηση / αξίωση ή κατοχύρωση και ενεργοποίηση άσκησης κυριαρχικών δικαιωμάτων, που προϋποθέτουν οριοθέτηση με συμφωνία. Δεν προβλέπεται άλλος τρόπος κατοχύρωσης, εκτός εάν αφορά επίκληση μιας προσωρινής οριοθέτησης, η τελική εκδοχή της οποίας θα ολοκληρωθεί με διμερή συμφωνία. Εάν ο πρόεδρος εξουσιοδοτείται να κηρύξει ΑΟΖ, τότε με τον νόμο ενεργοποιείται άσκηση δικαιωμάτων και επί υφαλοκρηπίδας.
Θα αποκτά από τον εσωτερικό νόμο, και όχι από το διεθνές δίκαιο, διαφιλονικούμενα δικαιώματα επί της αδειοδότησης αλιείας σε διεθνή ύδατα, καθώς και σεισμικές έρευνες σε βυθό μη οριοθετημένης υφαλοκρηπίδας.
Τι προβλέπει το Δίκαιο της Θάλασσας
Οπως είναι γνωστό, υφαλοκρηπίδα / ΑΟΖ εκτείνονται μέχρι 200 ν.μ. από τις ακτές, όμως τέτοια δυνατότητα δεν υφίσταται ούτε στο Αιγαίο ούτε στη Μεσόγειο. Στο Αιγαίο η απόσταση από την Εύβοια έως τη Σμύρνη είναι μόλις 90 ν.μ. και από τις ακτές της Τουρκίας μέχρι την Αίγυπτο 280 ν.μ.
Σε περιοχές γεωγραφικής στενότητας όπου κανένα κράτος δεν εξαντλεί το όριο των 200 ν.μ., η οριοθέτηση με συμφωνία είναι υποχρεωτική, όπως και η διαπραγμάτευση προς τούτο. Αυτό προβλέπεται από τις εθιμικές διατάξεις περί οριοθέτησης της UNCLOS και τη νομολογία των διεθνών δικαστηρίων, που δεσμεύουν ανεξαιρέτως όλα τα κράτη.
Μονομερής οριοθέτηση δεν επιτρέπεται και εάν συμβεί δεν παράγει έννομα αποτελέσματα έναντι τρίτων, ειδικά μάλιστα εάν διαμαρτυρηθεί το παράκτιο κράτος, με τις ακτές του οποίου προκαλούνται επικαλυπτόμενες διεκδικήσεις. Σε ό,τι αφορά την Ελλάδα, πέραν των 6 ν.μ. από τις ακτές, είναι ανοικτή θάλασσα με τις ελευθερίες επί της αλιείας κ.λπ.
Ομως για την Τουρκία θα είναι ΑΟΖ και το λιμενικό της θα εφαρμόσει νόμο που θα αντιβαίνει στην ελευθερία της θάλασσας. Τα νησιά διεκδικούν όλες τις θαλάσσιες ζώνες, δεν εξαιρούνται ούτε ενθυλακώνονται. Τουναντίον, υπολογίζονται ως σημεία βάσης μέτρησης των θαλάσσιων ζωνών, όπως και τα ηπειρωτικά εδάφη. Η επήρειά τους σταθμίζεται με βάση τις γεωγραφικές συνθήκες και τη θέση τους.
Προοπτικη τετελεσμενων
1. Στο νομοσχέδιο πρώτη παγίδα είναι η μονομερής οριοθέτηση, διότι η προοπτική τετελεσμένων εκ των πραγμάτων προκαλεί διένεξη μεταξύ Ελλάδας – Τουρκίας.
2. Δεύτερη παγίδα είναι η επιχείρηση κατοχύρωσης της κατάστασης δικαιωμάτων βάσει μονομερούς μαξιμαλιστικής οριοθέτησης, με την οποία παρακάμπτονται τα – όποιας έκτασης σε επήρεια – δικαιώματα των νησιών.
3. Τρίτη παγίδα είναι η εξουσιοδότηση προς τον πρόεδρο να ανακηρύξει ΑΟΖ, ενέργεια που από μόνη της δεν συνεπάγεται αυτόματα άσκηση δικαιωμάτων, ιδιαίτερα μάλιστα εάν η Ελλάδα αντιδράσει. Με το γεγονός αυτό «παγώνει» κάθε περαιτέρω κίνηση μέχρι να συμφωνηθεί η οριοθέτηση. Ομως πόσο πιθανό είναι να συμμορφωθεί η Τουρκία με τους κανόνες; Τα ίδια ισχύουν για την υφαλοκρηπίδα, της οποίας τα δικαιώματα ασκούνται χωρίς πράξη απόκτησης τίτλου, ομοίως προϋποθέτει συμφωνημένη οριοθέτηση.
4. Τέταρτη παγίδα, η απουσία χάρτη συνοδευτικού με το νομοσχέδιο, που εικάζουμε ότι θα καθυστερήσει, προκειμένου να απεικονιστεί ο οριστικός αριθμός των γκρίζων ζωνών.
5. Πέμπτη παγίδα, το Πρακτικό της Βέρνης. Τελικά ισχύει ή το καταργεί βάζοντας τέλος στην αποχή και επιλέγει να επιστρέψει στις μονομερείς ενέργειες επί της υφαλοκρηπίδας του Αιγαίου;
Η Ελλάδα στο παζλ
Είναι πιθανόν σε αυτές τις εικαζόμενες κινήσεις να προστεθούν σε επόμενη φάση νεότερες,δηλαδή να βιώσουμε κλιμακωτά τέτοια ατοπήματα σε δόσεις. Να μην αιφνιδιαστούμε. Παρά τις διαβεβαιώσεις τούρκων συνομιλητών να μην ανησυχούμε, είναι σύνηθες ότι τετελεσμένα της Τουρκίας ουδέποτε έχουν ανατραπεί.
Η μόνη έγνοια είναι να προληφθεί τέτοια εξέλιξη που θα τινάξει στον αέρα όποιες προσδοκίες δημιούργησε η ελληνοτουρκική ύφεση. Η Ελλάδα εκτός από επιμονή στον διάλογο πρέπει άμεσα να διαμορφώσει έναν στρατηγικό σχεδιασμό, να ενημερώσει και να κινητοποιήσει ΕΕ, ΝΑΤΟ και διεθνείς οργανισμούς για τη συνθήκη που εξελίσσεται και να προλάβει κίνηση της Τουρκίας για την υλοποίηση του νόμου. Ειδικά για την Ευρώπη δεν θα ήταν σώφρον να απολέσει ΑΟΖ που διεκδικεί μέσω της Ελλάδας στο Αιγαίο και στη Μεσόγειο.
*Ο Πέτρος Λιάκουρας είναι καθηγητής Διεθνούς Δικαίου στο Πανεπιστήμιο Πειραιά