Το «σκάνδαλο των πολεοδομιών» και οι παραιτήσεις των γενικών γραμματέων του ΥΠΕΝ και του ΥΠΠΟ φέρνουν ξανά στο φως τις γνωστές παθογένειες στη λειτουργία των Υπηρεσιών Δόμησης (ΥΔΟΜ). Οι αθέμιτες συναλλαγές της υπηρεσίας για τον χαρακτηρισμό κτιρίων ως αυθαιρέτων, το κούρεμα προστίμων ή την επίσπευση αδειοδοτήσεων αναδεικνύουν δύο κρίσιμες πτυχές του σκανδάλου που αποτελούν συστατικά στοιχεία των πρακτικών διαφθοράς:
α) Την υποστελέχωση των ΥΔΟΜ, που συνδέεται με τα μειωμένα κίνητρα των μηχανικών να επιλέξουν την απασχόληση στο Δημόσιο. β) Την πολύχρονη παραμονή των ίδιων προσώπων σε κομβικές θέσεις ευθύνης (ιδιαίτερα στα γνωμοδοτικά όργανα, που χορηγούν εγκρίσεις ή προεγκρίσεις), χωρίς ουσιαστικό έλεγχο πεπραγμένων. Η έλλειψη υπαλλήλων του κλάδου ΠΕ Μηχανικών (Αρχιτέκτονες, Πολιτικοί Μηχανικοί, Τοπογράφοι και Μηχανολόγοι) παράγει μαθηματικά υποστελέχωση και απουσία εναλλαγής στα κέντρα λήψης των αποφάσεων. Σημειωτέον ότι οι ΥΔΟΜ, παρότι η έκδοση οικοδομικών αδειών έχει εσχάτως περιέλθει στην ευθύνη των ιδιωτών μηχανικών, συνεχίζουν να εγκρίνουν τους όρους δόμησης και να χορηγούν προεγκρίσεις οικοδομικών αδειών.
Η Ετήσια Εκθεση του ΑΣΕΠ επισημαίνει ότι στον κλάδο ΠΕ Μηχανικών οι υποψήφιοι συχνά δεν αποδέχονται τον διορισμό τους, με αποτέλεσμα οι θέσεις να μένουν κενές, παρά τις επανειλημμένες προκηρύξεις. Ο βασικός λόγος είναι ότι πρόκειται για υποαμειβόμενες θέσεις συγκριτικά με τις αντίστοιχες απολαβές των ιδιωτών αλλά και τις ευθύνες που αναλαμβάνουν. Επομένως, εάν η Διοίκηση θέλει να προσελκύσει υπαλλήλους του κλάδου, θα πρέπει να επινοήσει νέα κίνητρα προσέλκυσης είτε μισθολογικά είτε θεσμικά (διατήρηση παράλληλης επαγγελματικής ενασχόλησης) παρά τις ισχυρές αντιδράσεις.
Εξίσου σημαντικό είναι και το ζήτημα της συνεχούς παράτασης κατά την τελευταία εξαετία των θητειών στα κρίσιμα γνωμοδοτικά όργανα (Συμβούλια Αρχιτεκτονικής, ΚΕΣΑ, ΣΥΠΟΘΑ), τα οποία στην πράξη λειτούργησαν σαν «φυτώρια διαφθοράς». Τα αρμόδια υπουργεία, των οποίων οι (παραιτηθέντες) γενικοί γραμματείς προήδρευαν σε κρίσιμα κεντρικά γνωμοδοτικά συμβούλια, γνώριζαν το πρόβλημα και σιωπούσαν.
Αντιπαράθεση ΚΕΔΕ – κυβέρνησης
Το σκάνδαλο αναδεικνύεται σε μια περίοδο που βρίσκεται σε εξέλιξη η αντιπαράθεση για το μέλλον των Υπηρεσιών Δόμησης μεταξύ κυβέρνησης και ΚΕΔΕ. Η κυβερνητική πλευρά προωθεί τη μεταφορά των ΥΔΟΜ από τους δήμους στο Κτηματολόγιο (ΝΠΙΔ σήμερα), προκειμένου να αντιμετωπιστούν οι καθυστερήσεις και οι ελλείψεις προσωπικού. Υπέρ της μεταφοράς των αρμοδιοτήτων σε έναν ενιαίο κρατικό φορέα έχει τοποθετηθεί και το ΤΕΕ, με το επιχείρημα ότι η ισχύουσα αποσπασματική λειτουργία των πολεοδομιών δημιουργεί ανασφάλεια δικαίου, ενώ η συγκέντρωση των εξουσιών θα μπορούσε να συμβάλει στην εφαρμογή κοινών κανόνων, στη βελτίωση της διαφάνειας και στην επιτάχυνση των διαδικασιών αδειοδότησης.
Η ΚΕΔΕ, από την πλευρά της, έχει εκφράσει την αντίθεσή της στην αφαίρεση των αρμοδιοτήτων από τους δήμους, υποστηρίζοντας ότι τα φαινόμενα διαφθοράς ανάγονται στο λειτουργικό καθεστώς των πολεοδομιών και στη σχέση τους με το αρμόδιο υπουργείο (ΥΠΕΝ). Είναι γεγονός ότι οι ΥΔΟΜ εφαρμόζουν το θεσμικό πλαίσιο που καθορίζει η κεντρική διοίκηση με σειρά κανονιστικών πράξεων και εγκυκλίων, ενώ οι δήμαρχοι δεν εμπλέκονται ευθέως στην έκδοση πολεοδομικών αποφάσεων. Περαιτέρω, επειδή σημαντικό μέρος της διαδικασίας διεκπεραιώνεται ψηφιακά από ιδιώτες μηχανικούς μέσω των ψηφιακών συστημάτων (e-Αδειες, e-Πολεοδομία), η αναζήτηση ευθυνών στα φαινόμενα διαφθοράς θα πρέπει να συμπεριλάβει και τους επαγγελματικούς φορείς των μηχανικών.
Στο πλαίσιο της ψηφιακής διεκπεραίωσης και της άτυπης «ιδιωτικοποίησης» της πολεοδόμησης, άλλωστε, η συμμετοχή των δημοτικών υπηρεσιών στις πολεοδομικές διαδικασίες είναι αισθητά περιορισμένη.
Το μοντέλο στο οποίο ιδιώτες μηχανικοί αναλαμβάνουν δημόσιες λειτουργίες (όπως π.χ. οι Ελεγκτές Δόμησης που αντικατέστησαν την παλαιά ελεγκτική γραφειοκρατία) δείχνει πλέον τα όριά του, καθώς παρουσιάζεται ανίσχυρο να περιφρουρήσει τη νομιμότητα και τη διαφάνεια.
Η διαφθορά βρίσκει τρόπο να προσαρμόζεται στο περιβάλλον της ψηφιοποίησης, καθώς οι θεσμικές και λειτουργικές αδυναμίες του συστήματος (πολυνομία, ασάφεια, υποστελέχωση, συνεχής παράταση θητειών) ενθαρρύνουν συνδυαστικά τις αθέμιτες συναλλαγές. Παρά τις δήθεν ακλόνητες εγγυήσεις των ψηφιακών εργαλείων (e-Αδειες, Ηλεκτρονική Ταυτότητα Κτιρίου, Ενιαίος Ψηφιακός Χάρτης) και τις διαβεβαιώσεις ότι η πολεοδομική διαδικασία είναι πλέον θωρακισμένη απέναντι στις αυθαιρεσίες με αυστηρούς ψηφιακούς οδηγούς (check-lists) και πραγματικά ανεξάρτητους ελέγχους, το πάρτι της διαφθοράς συνεχίστηκε αμείωτο και σε πολύ πιο οργανωμένη βάση.
Τέλος, ο μύθος ότι η Τοπική Αυτοδιοίκηση παρουσιάζει μια φυσική ροπή στη διαφθορά σε σχέση με υπηρεσίες του κεντρικού κράτους καταρρέει και αυτός. Τα πρόσφατα σκάνδαλα φανέρωσαν ότι η διαφθορά εκδηλώνεται μεν σε τοπικό αλλά ενορχηστρώνεται και συντονίζεται σε κεντρικό επίπεδο.