Στις 23 Ιουνίου του 1996, ένα τυπικό καλοκαιρινό κυριακάτικο πρωινό, οι Ελληνες ξυπνούσαν με την είδηση του θανάτου του Ανδρέα Παπανδρέου: ο πιο εμβληματικός πρωθυπουργός της Μεταπολίτευσης, ο ιδρυτής του ΠΑΣΟΚ που θεωρείται πως επηρέασε καθοριστικά την πορεία της Ελλάδας, είχε πια περάσει στην Ιστορία. Η επιδραστικότητά του αποδείχθηκε τέτοια που, σχεδόν τριάντα χρόνια μετά την εκδημία του, οι νέες γενιές που δεν τον πρόλαβαν εν ζωή αναγνωρίζουν τη μορφή και το όνομά του.
Και όχι άδικα – η πολιτική του διαδρομή ήταν μια συναρπαστική χρονογραμμή γεμάτη σκαμπανευάσματα, πολιτικά και προσωπικά, που άφησαν τη σφραγίδα τους σε κάθε πτυχή της ελληνικής κοινωνίας. Η ικανότητά του να επανέρχεται, εμποτίζοντας το DNA της παράταξής του με τη δυνατότητα της εξέλιξης και της Αλλαγής, έθεσε έναν πήχη για όσους προοδευτικούς ηγέτες τον ακολούθησαν, που είτε έψαχναν να του μοιάσουν είτε, εντελώς συνειδητά, διέσχιζαν διαφορετικούς δρόμους. Και σήμερα τα σχέδιά τους δανείζονται κάτι από το παράδειγμά του.
Πάνω στα χνάρια του ιδρυτή
Ο Νίκος Ανδρουλάκης ξεκινάει αυτή την εκλογική κούρσα με ένα βασικό συμβολικό πλεονέκτημα: έχει έτοιμη τη βάση πάνω στην οποία πρέπει να χτίσει – έχει στα χέρια του ένα εύπλαστο πολιτικό brand, πανίσχυρο και άμεσα αναγνωρίσιμο, που όχι μόνο κατάφερε να σώσει την παράταξη τα δύσκολα χρόνια, αλλά του οποίου η τοξικότητα (της εποχής των Μνημονίων) έχει μαλακώσει από την ποπ μορφή του και από την ανανέωση του πολιτικού του προσωπικού.
Η προϋπόθεση για την επιτυχία είναι η επίκληση της πολιτικής παρακαταθήκης, δηλαδή η επίκληση των συνθημάτων, των ιδεών και των προσώπων που τη διαμορφώνουν, όπως ο Ανδρέας, να μην θυμίζει μαυσωλείο και να μην βασίζεται αποκλειστικά στη νοσταλγία -και μια τέτοια προσπάθεια θα γίνει στην εκδήλωση που ετοιμάζει το ΠΑΣΟΚ στο Καλέντζι, στις 24 του μήνα, με αφορμή την επέτειο του θανάτου, με ομιλία Ανδρουλάκη και συζήτηση μεταξυ Γιώργου Παπανδρέου και Κώστα Σκανδαλίδη για το έργο του ιδρυτή του ΠΑΣΟΚ.
Και το ίδιο το brand, που χτίστηκε μέσω συνθημάτων και πολιτικών επιλογών ήδη από την εποχή του Ανδρέα, είναι, σύμφωνα με επικοινωνιολόγους, όπλο που μπορεί να καλύψει και αδυναμίες που ενδεχομένως προκύπτουν σε δημοσκοπικό επίπεδο – καθόλου τυχαία, το αίτημα για «Πολιτική Αλλαγή» ενσωματώθηκε και στα βίντεο του προέδρου του ΠΑΣΟΚ, με την ατάκα «έτσι, για την Αλλαγή». Τι έκανε ο Ανδρουλάκης όλο το προηγούμενο διάστημα; Επανέφερε τη διαχωριστική γραμμή με τη Δεξιά με τρόπο απόλυτο, επεσήμανε ζητήματα κράτους δικαίου και ποιότητας της δημοκρατίας, με τρόπο που θύμισε αρκετά τις πρώτες δικομματικές διαχωριστικές γραμμές της Μεταπολίτευσης, ενώ τα στελέχη του, για να περιγράψουν το πλαίσιο αλλαγών που προτείνει το ΠΑΣΟΚ, μιλούν για δομικές αλλαγές «τύπου ’81», που καθορίζουν και διευκολύνουν τη ζωή των πολιτών, θωρακίζοντάς τη για το δεύτερο μισό του 21ου αιώνα.
Οι συγκρίσεις και οι αντιφάσεις
Στην πλευρά της Αμαλίας, από την άλλη, η σύγκριση με τον Ανδρέα Παπανδρέου είναι περισσότερο προσωπική – με τον ίδιο τρόπο που κάποτε το ΠΑΣΟΚ επένδυε στη δημοφιλία του ιδρυτή του, σήμερα η Ελληνική Αριστερή Συμπαράταξη χτίζεται εξ ολοκλήρου πάνω στη μορφή του Αλέξη Τσίπρα. Με έναν περίεργο τρόπο, στελέχη της επικαλούνται ταυτόχρονα τη διαδρομή του Ανδρέα τα πρώτα χρόνια της Μεταπολίτευσης και της τελευταίας του περιόδου: η ΕΛΑΣ ιδρύθηκε στα πρότυπα του ΠΑΣΟΚ του 1974 (ακόμα και με τη χαρακτηριστική φωτογραφία με την ιδρυτική διακήρυξη στο χέρι), είχε σύνθημα τη διαμόρφωση μιας νέας Μεταπολίτευσης (αναδιαμορφώνοντας τον προοδευτικό χώρο) και θα έχει ορισμένα όργανα τουλάχιστον μέχρι τις εκλογές (κατ’ αντιστοιχία, η πρώτη συνδιάσκεψη του ΠΑΣΟΚ έγινε το 1977, το πρώτο του συνέδριο το 1984).
Από την άλλη, όμως, περιγράφουν την επιστροφή του Τσίπρα στα πολιτικά πράγματα μετά την παραίτησή του και την, κατά τη γνώμη τους, επικράτησή του στην κάλπη συγκρίνοντάς τη με αυτή του Παπανδρέου το 1993, ύστερα από χρόνια αμφισβήτησης και μετά την παραπομπή του στο Ειδικό Δικαστήριο.
Η ιδιότυπη επιρροή του ιδρυτή του ΠΑΣΟΚ στον Τσίπρα δεν γεννήθηκε τώρα – για χρόνια κατηγορούνταν πως προσπαθούσε να μιμηθεί ακόμα και το ηχόχρωμα της φωνής του, ενώ δεν διστάζει συχνά πυκνά να χρησιμοποιεί φράσεις του, όπως έκανε στη Νίκαια, μετατρέποντας τους «μη προνομιούχους» σε «μη βολεμένους». Και όλα αυτά τα κάνει ενώ έχει απέναντί του το brand που ο ίδιος ο Ανδρέας έχτισε, το κόμμα του οποίου τα συνθήματα επιχειρεί να αποδομήσει – ακόμα κι αν τα χρησιμοποιούσε ή τα χρησιμοποιεί. «Δεν αρκεί πολική αλλαγή. Χρειάζεται αλλαγή πολιτικής», σχολίασε η Αμαλίας για να επικρίνει μια διατύπωση της Αννας Διαμαντοπούλου μετά τη δημόσια διαφωνία που κατέθεσε ο Χάρης Δούκας.
Τριάντα χρόνια μετά τον θάνατό του, ποιος μπορεί να συγκριθεί με τον Παπανδρέου; Ποιος κατανοεί πραγματικά με τι συγκρίνεται, μπορεί να ξεχωρίσει πού τελειώνει η προσωπικότητά του και πού αρχίζει ο μύθος του; Μεταξύ αυτών που επιμένουν να τον λατρεύουν, είναι πολλοί που αντιλαμβάνονται πως η παρακαταθήκη του είναι επικοινωνιακό όπλο για όποιον καταφέρει να τη διαχειριστεί. Είναι όμως και παγίδα, που δουλεύει και υπονομεύει όποιον δεν προσέξει – είτε γιατί η σύγκριση τον δείχνει λιποβαρή είτε γιατί κινδυνεύει να θεωρηθεί αλαζονεία.