Από το παγιδευμένο drone στη Λειψία έως τις δολιοφθορές, τους ψηφιακούς στρατούς, τη διείσδυση σε κόμματα και την εργαλειοποίηση της Ορθοδοξίας. Η αθέατη σύγκρουση έχει αρχίσει και Κύπρος και Ελλάδα δεν βρίσκονται έξω από τον χάρτη
Η Ευρώπη δεν βρίσκεται τυπικά σε πόλεμο με τη Ρωσία, δεν έχουν ανταλλαγεί τελεσίγραφα, δεν έχουν διακοπεί οι διπλωματικές σχέσεις, δεν υπάρχουν ρωσικά τεθωρακισμένα στα εξωτερικά σύνορα της ΕΕ και κανένα κράτος μέλος δεν έχει διατάξει γενική επιστράτευση.
Κι όμως, ο πόλεμος έχει ήδη φτάσει στο ευρωπαϊκό έδαφος. Απλώς γίνεται χωρίς στολές, χωρίς διακριτικά και, κυρίως, χωρίς ο δράστης να αφήνει σε δημόσια θέα την υπογραφή του.
Στις 4 Αυγούστου, στο στρατηγικής σημασίας αεροδρόμιο της Λειψίας στη Γερμανία, εντοπίστηκε drone παγιδευμένο με εκρηκτικά και μηχανισμό πυροδότησης, κοντά σε ουκρανικά μεταγωγικά αεροσκάφη Antonov. Δεν πρόκειται για ένα αεροδρόμιο το οποίο χρησιμοποιείται από επιβάτες, αλλά αποτελεί σημαντικό κόμβο μεταφορών και χρησιμοποιείται για τη μεταφορά βοήθειας προς την Ουκρανία.
Προχθές η γερμανική κυβέρνηση απέδωσε επισήμως την απόπειρα δολιοφθοράς στη Ρωσία. Ο υπουργός Εσωτερικών Αλεξάντερ Ντόμπριντ δήλωσε ότι τα ευρήματα των γερμανικών υπηρεσιών και οι πληροφορίες ευρωπαίων εταίρων δείχνουν καθαρά ρωσική εμπλοκή. Η διάταξη του drone, η εκρηκτική ύλη και η τεχνολογία πυροδότησης παρουσίαζαν, σύμφωνα με το Βερολίνο, χαρακτηριστικά γνωστά από προηγούμενες ρωσικές επιχειρήσεις και από τον πόλεμο στην Ουκρανία. Η Μόσχα, όπως αναμενόταν, απέρριψε ως αβάσιμες τις κατηγορίες.
Η γερμανική απάντηση ωστόσο, δεν περιορίστηκε στις διπλωματικές διαμαρτυρίες και προχώρησε στο κλείσιμο του ρωσικού γενικού προξενείου στη Βόννη και τη διακοπή λειτουργίας του «Ρωσικού Σπιτιού» στο Βερολίνο, ενός κέντρου που επισήμως υπηρετούσε τον πολιτισμό και τις σχέσεις με τη ρωσική κοινότητα. Παράλληλα, η Γερμανία ζήτησε επιβολή και νέων ευρωπαϊκών κυρώσεων.
Η Λειψία αποτελεί ίσως το πιο καθαρό πρόσφατο παράδειγμα μιας σύγκρουσης, την οποία οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις αποκαλούν υβριδικό πόλεμο.
Ακήρυκτος πόλεμος
Υβριδικός πόλεμος είναι η ταυτόχρονη χρήση στρατιωτικών και μη στρατιωτικών μέσων για την αποδυνάμωση ενός αντιπάλου, χωρίς να ξεπερνιέται, τουλάχιστον φανερά, το όριο που θα προκαλούσε μια συμβατική στρατιωτική απάντηση.
Περιλαμβάνει δολιοφθορές, εμπρησμούς, κυβερνοεπιθέσεις, κατασκοπεία, παρεμβολές σε συστήματα GPS, χρηματοδότηση πολιτικών δικτύων, παρέμβαση σε εκλογές, κατασκευή ψευδών ειδήσεων, υποκίνηση κοινωνικών εντάσεων και εκμετάλλευση πραγματικών προβλημάτων, όπως το μεταναστευτικό, η ακρίβεια ή η δυσπιστία προς τους θεσμούς.
Το κρίσιμο στοιχείο ενός τέτοιου πολέμου είναι η δυνατότητα του επιτιθέμενου να αρνηθεί την εμπλοκή του. Η Ρωσία δεν χρειάζεται να στείλει κάποιον αξιωματικό της GRU ή της FSB (διάδοχοι της KGB) με ρωσικό διαβατήριο να τοποθετήσει εκρηκτικά. Μπορεί να στρατολογήσει έναν μικροκακοποιό, έναν πρόθυμο «ψεκασμένο» ακτιβιστή ή έναν άνθρωπο που βρήκε μέσω Telegram και δέχθηκε μερικές χιλιάδες ευρώ για να προκαλέσει μια πυρκαγιά.
Έτσι, όταν αποκαλυφθεί ο δράστης, η Μόσχα μπορεί να δηλώσει ότι δεν γνωρίζει τίποτε. Εάν δεν αποκαλυφθεί, η ζημιά έχει γίνει ήδη. Εάν διατυπωθούν υποψίες, αρχίζει μια ατέλειωτη δημόσια συζήτηση για το αν υπάρχουν «αδιάσειστες αποδείξεις». Μέχρι να τελειώσει η συζήτηση, θα έχει εξελιχθεί μια νέα επιχείρηση.
Το ΝΑΤΟ έχει καταγράψει ως ενιαίο μοτίβο ρωσικής δράσης τις δολιοφθορές, τις εκδηλώσεις βίας, τις κυβερνοεπιθέσεις, τις ηλεκτρονικές παρεμβολές, την παραπληροφόρηση, την εργαλειοποίηση μεταναστευτικών ροών και την κακόβουλη πολιτική επιρροή. Το 2024 ανέφερε έρευνες και διώξεις για σχετικές ενέργειες σε Τσεχία, Εσθονία, Γερμανία, Λετονία, Λιθουανία, Πολωνία και Βρετανία.
Φωτιές, παγιδευμένα δέματα και «αναλώσιμοι» πράκτορες
Από την πλήρους κλίμακας εισβολή στην Ουκρανία το 2022 και μετά, οι ευρωπαϊκές υπηρεσίες έχουν ερευνήσει δεκάδες εμπρησμούς, απόπειρες δολιοφθοράς και σχέδια επιθέσεων σε αποθήκες, εργοστάσια, σιδηροδρομικές γραμμές και εγκαταστάσεις που συνδέονται με την υποστήριξη των Ευρωπαίων στο Κίεβο.
Το 2024 πακέτα με εμπρηστικούς μηχανισμούς ανεφλέγησαν σε εγκαταστάσεις διακίνησης φορτίων στη Λειψία και στο Μπέρμιγχαμ. Οι ευρωπαϊκές υπηρεσίες εξέτασαν το ενδεχόμενο να αποτελούσαν δοκιμή για μελλοντική τοποθέτηση παρόμοιων μηχανισμών σε αεροσκάφη με προορισμό τις ΗΠΑ.
Στη Βρετανία ασκήθηκαν διώξεις για εμπρησμό αποθήκης ουκρανικών συμφερόντων στο Λονδίνο, στην Πολωνία και στις χώρες της Βαλτικής ερευνήθηκαν εμπρησμοί εμπορικών κέντρων, αποθηκών και βιομηχανικών εγκαταστάσεων και η Τσεχία συνέδεσε απόπειρα εμπρησμού λεωφορείων στην Πράγα με πρόσωπο που, σύμφωνα με τις αρχές, πληρώθηκε για να ενεργήσει για λογαριασμό της Ρωσίας.
Οι υποψίες δεν στηρίζονται μόνο στην ομοιότητα των περιστατικών, αλλά σε αρκετές περιπτώσεις υπάρχουν χρηματικές διαδρομές, επικοινωνίες μέσω κρυπτογραφημένων εφαρμογών, εντολές φωτογράφησης στρατιωτικών εγκαταστάσεων και επαφές με πρόσωπα συνδεδεμένα με ρωσικές υπηρεσίες.
Σε τέτοιες επιχειρήσεις χρησιμοποιούνται «αναλώσιμοι πράκτορες». Άνθρωποι χωρίς προηγούμενη εκπαίδευση κατασκόπου εντοπίζονται στο διαδίκτυο και αναλαμβάνουν μία αποστολή έναντι αμοιβής. Δεν γνωρίζουν πάντοτε ποιος βρίσκεται πίσω από τις εντολές, ούτε έχουν πλήρη εικόνα του σχεδίου. Αυτό προστατεύει τον πραγματικό εγκέφαλο και μειώνει δραστικά το κόστος της επιχείρησης.
Μετά την απέλαση περίπου 600 Ρώσων διπλωματών από ευρωπαϊκές και άλλες δυτικές χώρες, οι ρωσικές υπηρεσίες έχασαν σημαντικό μέρος του δικτύου που λειτουργούσε υπό διπλωματική κάλυψη. Η γερμανική υπηρεσία εσωτερικής ασφάλειας διαπίστωσε ότι η Μόσχα προσπάθησε να καλύψει το κενό στρατολογώντας ιδιώτες με χρήματα, ιδεολογικά κίνητρα ή και εκβιασμό.
Το Novichok που αποκάλυψε τη μέθοδο
Η ρωσική υβριδική δράση στην Ευρώπη δεν άρχισε το 2022. Η δηλητηρίαση του πρώην πράκτορα Σεργκέι Σκριπάλ και της κόρης του με νευροτοξικό παράγοντα Novichok στο Σάλσμπερι το 2018, οδήγησε στην απέλαση 123 Ρώσων διπλωματών από δυτικές χώρες. Αργότερα αποκαλύφθηκε ότι οι ύποπτοι ήταν στελέχη της ρωσικής στρατιωτικής υπηρεσίας πληροφοριών.
Στην Τσεχία, η κυβέρνηση απέδωσε σε πράκτορες της ίδιας υπηρεσίας τις εκρήξεις σε αποθήκες πυρομαχικών στο Βρμπέτιτσε το 2014, στις οποίες σκοτώθηκαν δύο άνθρωποι. Στη Βουλγαρία διερευνήθηκαν δηλητηριάσεις εμπόρου όπλων και εκρήξεις σε εγκαταστάσεις που σχετίζονταν με προμήθειες προς την Ουκρανία.
Η διαφορά με το παρελθόν είναι η συχνότητα και το θράσος. Κάποτε υπήρχε μια στοχευμένη επιχείρηση ανά μερικά χρόνια, ενώ σήμερα καταγράφεται διαρκής δραστηριότητα. Ο σκοπός δεν είναι πάντοτε η καταστροφή, αλλά κυρίως είναι η καλλιέργεια κλίματος ανασφάλειας, η αύξηση του κόστους φύλαξης υποδομών και η δημιουργία της εντύπωσης ότι τα ευρωπαϊκά κράτη δεν μπορούν να προστατεύσουν τα συμφέροντα τους.
Οι χρήσιμοι «ψεκασμένοι»
Στο πεδίο της πληροφόρησης, ο στόχος της Ρωσίας δεν είναι απαραίτητα να κάνει τους Ευρωπαίους να αγαπήσουν τον Βλαντίμιρ Πούτιν, μια και κάτι τέτοιο θα ήταν δύσκολο και μάλλον περιττό.
Αρκεί να τους πείσει ότι όλοι λένε ψέματα, ότι η αλήθεια δεν μπορεί να εξακριβωθεί, ότι η Ουκρανία είναι εξίσου υπεύθυνη για τον πόλεμο, ότι οι κυρώσεις καταστρέφουν μόνο την Ευρώπη και ότι οι δημοκρατικοί θεσμοί είναι μια καλοστημένη απάτη. Τέτοιες απόψεις βρίσκουν κοινό σε αυτούς που ονομάζουμε «ψεκασμένους» και είναι έτοιμοι να πιστέψουν κάθε θεωρία συνωμοσίας, από τα «θανατηφόρα» εμβόλια για τον κορονοϊό μέχρι την καρκινογένεση από το δίκτυο 5G.
Η ρωσική παραπληροφόρηση δεν δημιουργεί πάντοτε ένα ψέμα από το μηδέν. Παίρνει ένα πραγματικό περιστατικό, αφαιρεί το πλαίσιό του, προσθέτει μερικά παραποιημένα στοιχεία και το παραδίδει σε ανθρώπους ήδη θυμωμένους και εκ φύσεως καχύποπτους.
Στα κοινωνικά δίκτυα χρησιμοποιούνται αυτοματοποιημένοι λογαριασμοί, τα γνωστά bots, πλαστά προφίλ που εμφανίζονται ως κανονικοί χρήστες, δίκτυα μαζικής αναδημοσίευσης, ιστοσελίδες που αντιγράφουν την εμφάνιση γνωστών εφημερίδων, παραποιημένα βίντεο, τεχνητές φωνές και ψεύτικα έγγραφα. Το Telegram λειτουργεί ως χώρος πρώτης κυκλοφορίας και στη συνέχεια το υλικό περνά στο X, στο Facebook, στο TikTok και στο YouTube.
Η επιχείρηση Doppelganger κατασκεύαζε ιστοσελίδες που μιμούνταν ευρωπαϊκά μέσα ενημέρωσης ώστε να διακινούνται ψευδή άρθρα με αληθοφανή εμφάνιση. Το Portal Kombat δεν βασίστηκε στην παραγωγή πρωτότυπου υλικού αλλά στη μαζική, αυτοματοποιημένη αναδημοσίευση ρωσικών κρατικών πηγών, λογαριασμών στο Telegram και τοπικών αντισυστημικών ιστοσελίδων. Το περιεχόμενο μεταφραζόταν στις γλώσσες των χωρών στόχων και πλημμύριζε όλες τις μηχανές αναζήτησης.
Η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικής Δράσης κατέγραψε περισσότερα από 500 περιστατικά ξένης χειραγώγησης πληροφοριών μέσα στο 2024. Εντοπίστηκαν τουλάχιστον 38.000 λογαριασμοί σε 25 πλατφόρμες και στόχοι σε 90 χώρες.
Η τεχνική είναι απλή και αποτελεσματική. Χιλιάδες λογαριασμοί επαναλαμβάνουν την ίδια θέση, μέχρι η θέση να πάψει να φαίνεται ως γραμμή προπαγάνδας και να αρχίσει να μοιάζει με αυθόρμητη «κοινή γνώμη».
Σε αυτές τις επιχειρήσεις συμμετέχουν ακουσίως και ιδεολογικοί θαυμαστές της Ρωσίας που την ταυτίζουν με την ΕΣΣΔ, ή με το κέντρο της Ορθοδοξίας και συνήθως βρίσκονται απέναντι σε κάθε θεσμό της δημοκρατικής Δύσης.
Εκλογές και χρήσιμοι φίλοι
Η Ρωσία έχει επενδύσει συστηματικά σε κόμματα και πολιτικούς που αμφισβητούν την ΕΕ, το ΝΑΤΟ και τη στήριξη προς την Ουκρανία και δεν περιορίζεται σε μία ιδεολογική κατεύθυνση. Τέτοιοι χρήσιμοι ηλίθιοι βρίσκονται κυρίως σε ακροδεξιά και πρώην φιλοσοβιετικά κόμματα.
Το Κρεμλίνο έχει καλλιεργήσει σχέσεις με την ευρωπαϊκή ακροδεξιά, με εθνικιστικά κινήματα, αλλά και με τμήματα της ριζοσπαστικής Αριστεράς. Η ιδεολογική συνέπεια δεν αποτελεί προϋπόθεση, αρκεί ο πολιτικός «φίλος» να προκαλεί ρήγματα στη δυτική συνοχή.
Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχει αναφερθεί σε δεσμούς του Εθνικού Συναγερμού της Μαρίν Λεπέν, του αυστριακού FPΟ, της ιταλικής Λέγκας και στελεχών του γερμανικού AfD με ρωσικούς πολιτικούς ή οικονομικούς μηχανισμούς. Το κόμμα της Λεπέν είχε λάβει δάνειο €9,4 εκατομμυρίων από ρωσική τράπεζα, ενώ το FPΟ υπέγραψε συμφωνία συνεργασίας με το κόμμα της Ενωμένης Ρωσίας του Πούτιν. Το ίδιο ψήφισμα επισημαίνει ότι η Μόσχα στήριξε τόσο ακροδεξιούς όσο και ακροαριστερούς πολιτικούς που διέδιδαν φιλορωσικές θέσεις.
Το δίκτυο Voice of Europe συνδύαζε την προπαγάνδα με τη χρηματοδότηση. Σύμφωνα με το Συμβούλιο της ΕΕ, χρησιμοποιήθηκε για τη διοχέτευση χρημάτων σε προπαγανδιστές και τη δημιουργία δικτύου επιρροής σε εκπροσώπους ευρωπαϊκών κομμάτων.
Στόχος δεν είναι πάντοτε να εκλεγεί ένας «άνθρωπος της Μόσχας». Μπορεί να είναι αρκετή η ενίσχυση της αποχής, η δυσφήμηση ενός υποψηφίου, η μετατροπή μιας κοινωνικής διαφωνίας σε πολιτική υστερία ή η είσοδος στη Βουλή ενός κόμματος που θα εμποδίσει αποφάσεις για κυρώσεις και βοήθεια προς την Ουκρανία. Δεν χρειάζεται να αναφέρουμε ότι τέτοια φαινόμενα έχουμε δει και στη Κύπρο και στην Ελλάδα.
Το ορθόδοξο όχημα γεωπολιτικής
Η θρησκεία αποτελεί ίσως το πιο λεπτό πεδίο ρωσικής επιρροής. Η πίστη των ανθρώπων και οι νόμιμες σχέσεις μεταξύ Εκκλησιών δεν μπορούν να βαφτίζονται συλλήβδην κατασκοπεία, αλλά υπάρχει σαφής διαφορά ανάμεσα στη θρησκευτική επικοινωνία και στη χρήση εκκλησιαστικών δικτύων για την προώθηση της ρωσικής κρατικής πολιτικής.
Ο Πατριάρχης Μόσχας Κύριλλος έχει στηρίξει ανοιχτά την εισβολή στην Ουκρανία και έχει παρουσιάσει τον πόλεμο ως σύγκρουση της «Αγίας Ρωσίας» με τη δήθεν παρακμή της Δύσης.
Η Μόσχα αξιοποιεί το αφήγημα της κοινής ορθόδοξης ταυτότητας για να εμφανίζεται ως φυσικός προστάτης των ορθόδοξων λαών. Μέσω επισκέψεων, δωρεών, πολιτιστικών οργανώσεων, προσκυνηματικών δικτύων και σχέσεων με κληρικούς, επιχειρεί να καλλιεργήσει δυσπιστία απέναντι στην ΕΕ και στις ΗΠΑ.
Το Άγιον Όρος έχει αποκτήσει ιδιαίτερη συμβολική σημασία. Οι επισκέψεις του Πούτιν και του Πατριάρχη Κυρίλλου προβλήθηκαν ως απόδειξη μιας ιδιαίτερης ρωσικής αποστολής στον ορθόδοξο κόσμο. Έρευνες ευρωπαϊκών ινστιτούτων καταγράφουν προσπάθειες προσέγγισης πολιτικών, εκκλησιαστικών παραγόντων και οργανώσεων στην Ελλάδα, στη Κύπρο, στη Σερβία, στη Βουλγαρία, στο Μαυροβούνιο και αλλού.
Η αναγνώριση της αυτοκέφαλης Εκκλησίας της Ουκρανίας από το Οικουμενικό Πατριαρχείο προκάλεσε ανοικτή σύγκρουση και η Μόσχα πίεσε άλλες Ορθόδοξες Εκκλησίες να μην ακολουθήσουν. Ελλάδα, Κύπρος και Πατριαρχείο Αλεξανδρείας αναγνώρισαν τελικά την ουκρανική αυτοκεφαλία, παρά τις εσωτερικές αντιδράσεις.
Το γεγονός αυτό αποδεικνύει και τα όρια της ρωσικής επιρροής. Η Ορθοδοξία δεν αποτελεί ενιαίο πολιτικό στρατόπεδο της Μόσχας. Υπάρχουν όμως κληρικοί και κύκλοι που αναπαράγουν το ρωσικό αφήγημα περί «διωκόμενης Ρωσίας», «ανίερης Δύσης» και πολέμου για την υπεράσπιση των παραδοσιακών αξιών. Τα αφηγήματα αυτά τα ακούσαμε και στη Κύπρο από συγκεκριμένους Μητροπολίτες.
Ελλάδα: Από τους δεσμούς στη σύγκρουση
Στην Ελλάδα η Ρωσία βρήκε για χρόνια πρόσφορο έδαφος. Η κοινή θρησκεία, ο ιστορικός ρωσόφιλος μύθος για το «ξανθό γένος» και ο αντιαμερικανισμός ακροδεξιάς και αριστεράς, δημιούργησαν ένα ακροατήριο έτοιμο να καταναλώσει τα ρωσικά αφηγήματα.
Βεβαίως αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε πολίτης που επικρίνει το ΝΑΤΟ είναι πράκτορας, σημαίνει όμως ότι η Μόσχα διαθέτει έτοιμο ακροατήριο για να προκαλέσει κοινωνικές ρωγμές, τις οποίες επιχειρεί να διευρύνει.
Η πιο καθαρή σύγκρουση σημειώθηκε το 2018. Η Ελλάδα απέλασε δύο Ρώσους διπλωμάτες και απαγόρευσε την είσοδο σε άλλους δύο. Η Αθήνα τους κατηγόρησε ότι επιχείρησαν να δωροδοκήσουν αξιωματούχους και να υποκινήσουν διαδηλώσεις ώστε να ανατραπεί η Συμφωνία των Πρεσπών και να εμποδιστεί η ένταξη της Βόρειας Μακεδονίας στο ΝΑΤΟ.
Το ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών δήλωσε τότε ότι είχε παρουσιάσει στη Μόσχα τα στοιχεία και ζήτησε από τη Ρωσία να σταματήσει να παρεμβαίνει στις εσωτερικές υποθέσεις της χώρας. Η Μόσχα αρνήθηκε τις κατηγορίες και απέλασε Έλληνες διπλωμάτες ως αντίποινα.
Τον Απρίλιο του 2022 η Ελλάδα κήρυξε ανεπιθύμητους ακόμη 12 Ρώσους διπλωματικούς και προξενικούς υπαλλήλους, επικαλούμενη παραβίαση των Συμβάσεων της Βιέννης.
Στο ψηφιακό πεδίο, φιλορωσικά αφηγήματα στην Ελλάδα κινούνται συχνά παράλληλα σε ακροδεξιούς, υπερορθόδοξους και ακροαριστερούς λογαριασμούς. Οι διατυπώσεις αλλάζουν, αλλά ο τελικός προορισμός είναι ο ίδιος. Η Ουκρανία «προκάλεσε» τη Ρωσία, το ΝΑΤΟ «περικύκλωσε» τη Μόσχα, οι κυρώσεις «αυτοκτονούν» την Ευρώπη και κάθε αρνητική είδηση για τη Ρωσία είναι δυτική προπαγάνδα.
Κύπρος: Διείσδυση παντού
Στην Κύπρο η ρωσική επιρροή υπήρξε βαθύτερη, επειδή δεν περιοριζόταν στην πολιτική συμπάθεια. Συνδέθηκε επί δεκαετίες με τράπεζες, δικηγορικά γραφεία, επενδύσεις, πολιτογραφήσεις, τουρισμό, αγορά ακινήτων, κομματικές σχέσεις και την παρουσία μεγάλης ρωσόφωνης κοινότητας.
Διεθνής δημοσιογραφική έρευνα του OCCRP, βασισμένη σε ηλεκτρονικά μηνύματα που διέρρευσαν, αποκάλυψε ότι ομάδα με έδρα τη Μόσχα καλλιέργησε σχέσεις με Κύπριους πολιτικούς του ΑΚΕΛ και συνέβαλε στη σύνταξη ψηφίσματος της Βουλής υπέρ της άρσης των ευρωπαϊκών κυρώσεων κατά της Ρωσίας. Στην επιχείρηση εμφανίζεται να είχε κεντρικό ρόλο ο Ρωσοκύπριος επιχειρηματίας Ντμίτρι Κοζλόφ, ο οποίος συνδέθηκε με τη δημιουργία πολιτικού κόμματος που θα προωθούσε ρωσικά συμφέροντα στην Κύπρο.
Η υπόθεση δείχνει πώς λειτουργεί η πολιτική διείσδυση. Δεν χρειάζεται ένας πολιτικός να λαμβάνει εντολές από πράκτορα. Αρκούν η δημιουργία προσωπικών σχέσεων, η προσφορά πρόσβασης, η οικονομική στήριξη, η προβολή και η σταδιακή μετατροπή μιας ρωσικής επιδίωξης σε «αυθόρμητη» πολιτική θέση.
Στην Κύπρο λειτουργούν εδώ και χρόνια οργανώσεις «Ρώσων συμπατριωτών», πολιτιστικά κέντρα και φορείς που συνδέονται με το Russkiy Mir (ρωσικός κόσμος) και τη ρωσική κρατική πολιτική για τη διασπορά.
Παράλληλα, το Ρωσικό Ορθόδοξο Εκπαιδευτικό Κέντρο Κύπρου αναφέρει ότι λειτουργεί με υποστήριξη του Τμήματος Εξωτερικών Εκκλησιαστικών Σχέσεων του Πατριαρχείου Μόσχας και της ρωσικής πρεσβείας και ότι συντονίζεται με οργανώσεις Ρώσων συμπατριωτών. Η αναφορά αυτών των σχέσεων δεν αποδεικνύει παράνομη δράση, αποκαλύπτει όμως τη θεσμική διασύνδεση πολιτισμού, διασποράς, Εκκλησίας και ρωσικού κράτους.
Ας μην ξεχνάμε ότι λίγα χρόνια πριν ακόμα και η Συμφωνική Κρατική Ορχήστρα Νέων λειτουργούσε ως μακρύ ρωσικό χέρι, οργανώνοντας συναυλίες για την Ημέρα της Νίκης με μπάντα του ρωσικού στρατού, ενώ την ίδια ημέρα εορταζόταν η Ημέρα της Ευρώπης.
Η Κύπρος, μαζί με τη Μάλτα και την Ουγγαρία, δεν συμμετείχε στο πρώτο μεγάλο κύμα απέλασης Ρώσων διπλωματών το 2022.
Αργότερα απελάσαμε τον Ρώσο «δημοσιογράφο» Αλεξάντερ Γκασιούκ,με την επίκληση λόγων εθνικής ασφάλειας και παραβίαση των όρων παραμονής του στη Κύπρο. Η Μόσχα αντέδρασε έντονα και απαίτησε απολογία κάτι που δεν συνέβη, ενώ η δραστηριότητα του «δημοσιογράφου» παρέμεινε μυστική.
Υπάρχουν ακόμη δεκάδες περιστατικά ρωσικής παρέμβασης στη Κύπρο, όπως η αποτυχημένη προσπάθεια του «ρωσικού» κόμματος ΕΟΠ, το οποίο κατέβασε ρολά ενώ δεν έλαβε ποτέ μέρος σε εκλογές.
Επίσης, η αποκάλυψη περίεργα στενών σχέσεων, μελών της Νομικής Υπηρεσίας, με Ρώσους εισαγγελείς για εξυπηρέτηση απαιτήσεων του Κρεμλίνου, αλλά και οι παρεμβάσεις της ρωσικής πρεσβείας σε εσωτερικές υποθέσεις, έχουν αφήσει στίγμα, το οποίο οι εταίροι μας δεν ξεχνούν.
Ωστόσο ανεξίτηλο στίγμα αποτελούν οι πολιτογραφήσεις με την παροχή ευρωπαϊκής υπηκοότητας σε στενούς συνεργάτες του καθεστώτος Πούτιν.
Οι Ρώσοι «συμπατριώτες» της Ευρώπης
Σε ευρωπαϊκές χώρες ζουν εκατοντάδες χιλιάδες Ρώσοι πολίτες και ακόμη περισσότεροι ρωσόφωνοι. Πολλοί εγκατέλειψαν τη Ρωσία επειδή διαφωνούν με το καθεστώς Πούτιν, αντιτάχθηκαν στην εισβολή ή δεν ήθελαν τα παιδιά τους να επιστρατευθούν.
Η αντιμετώπισή τους ως συλλογικά ύποπτων θα ήταν άδικη και πολιτικά ανόητη και θα πρόσφερε στο Κρεμλίνο ακριβώς το αφήγημα που επιδιώκει, ότι η Ευρώπη διώκει τους Ρώσους λόγω καταγωγής.
Το πρόβλημα βρίσκεται σε συγκεκριμένες οργανώσεις οι οποίες παρουσιάζονται ως ανεξάρτητες ενώ χρηματοδοτούνται, συντονίζονται ή αξιοποιούνται από το ρωσικό κράτος.
Η Pravfond, το Ίδρυμα Στήριξης και Προστασίας των Δικαιωμάτων των Συμπατριωτών στο Εξωτερικό, ιδρύθηκε με προεδρικό διάταγμα. Έρευνα βασισμένη σε εσωτερικά έγγραφα αποκάλυψε δραστηριότητα σε 48 χώρες, χρηματοδότηση ιστοσελίδων προπαγάνδας και συμμετοχή πρώην στελεχών ρωσικών υπηρεσιών. Τον Απρίλιο η ΕΕ επέβαλε κυρώσεις στην Pravfond, χαρακτηρίζοντάς την βασικό εργαλείο ρωσικής εξωτερικής επιρροής και προπαγάνδας.
Οι οργανώσεις συμπατριωτών προσφέρουν στη Μόσχα πρόσβαση σε κοινότητες, δυνατότητα καταγραφής διαθέσεων και ένα δίκτυο μέσω του οποίου μπορούν να διακινούνται αφηγήματα περί «ρωσοφοβίας» ή «διωγμών». Δεν λειτουργούν όλες με αυτόν τον τρόπο και η αδυναμία διάκρισης, επιτρέπει στις πραγματικά ελεγχόμενες δομές να κρύβονται μέσα σε απολύτως νόμιμες πολιτιστικές δραστηριότητες.
Ξήλωμα με απελάσεις
Μετά τον Φεβρουάριο του 2022, περίπου 600 Ρώσοι διπλωμάτες και υπάλληλοι απομακρύνθηκαν από δυτικές χώρες. Μεταξύ άλλων, η Πολωνία απέλασε 45 πρόσωπα που χαρακτήρισε αξιωματικούς ρωσικών υπηρεσιών, η Γερμανία 40, η Γαλλία 35, η Ιταλία 30, η Ολλανδία 17, το Βέλγιο 21 και η Βουλγαρία 70 διπλωματικούς υπαλλήλους λόγω ανησυχιών για κατασκοπεία.
Η Σουηδία απέλασε τρεις Ρώσους για παράνομη συλλογή πληροφοριών, ενώ Εσθονία, Λετονία και Λιθουανία προχώρησαν σε συντονισμένες απελάσεις για δραστηριότητες ασύμβατες με τη διπλωματική ιδιότητα και υπονόμευση της ασφάλειάς τους.
Η Βρετανία απέλασε τον Ρώσο ακόλουθο Άμυνας ως μη δηλωμένο αξιωματικό στρατιωτικών πληροφοριών και αφαίρεσε το διπλωματικό καθεστώς από ακίνητα που θεωρούσε ότι χρησιμοποιούνταν για κατασκοπεία.
Οι απελάσεις δεν τερμάτισαν τη ρωσική κατασκοπεία, αλλά την κατέστησαν δυσκολότερη, ακριβότερη και πιο επικίνδυνη. Γι’ αυτό εμφανίστηκαν περισσότεροι αναλώσιμοι συνεργάτες, πλαστά προφίλ, επιχειρηματικές καλύψεις και πράκτορες με ταυτότητες τρίτων χωρών.
Η «Ασπίδα» της Ευρωπαϊκής Ένωσης
Η ΕΕ αρχικά αντέδρασε αργά, θεωρώντας την παραπληροφόρηση κυρίως επικοινωνιακό πρόβλημα ενώ σήμερα την αντιμετωπίζει ως ζήτημα ασφάλειας.
Από τον Οκτώβριο του 2024 λειτουργεί ειδικό καθεστώς κυρώσεων για ρωσικές αποσταθεροποιητικές ενέργειες. Καλύπτει δολιοφθορές, κυβερνοεπιθέσεις, παρεμβάσεις σε εκλογές και χειραγώγηση πληροφοριών. Μέχρι σήμερα έχουν επιβληθεί περιοριστικά μέτρα σε 80 πρόσωπα και 20 οργανώσεις. Περιλαμβάνουν δέσμευση περιουσιακών στοιχείων, απαγόρευση χρηματοδότησης και απαγόρευση εισόδου στην ΕΕ.
Το καθεστώς διευρύνθηκε ώστε να μπορεί να στοχεύει πλοία, αεροσκάφη, ακίνητα, ψηφιακές υποδομές, χρηματοπιστωτικά ιδρύματα και υπηρεσίες κρυπτονομισμάτων που διευκολύνουν υβριδικές επιχειρήσεις. Παρέχει επίσης τη δυνατότητα αναστολής αδειών ρωσικών μέσων που συμμετέχουν σε οργανωμένη παραπληροφόρηση.
Η απαγόρευση μετάδοσης του RT και του Sputnik, οι αυστηρότεροι κανόνες για την πολιτική διαφήμιση, η εφαρμογή του Κανονισμού για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες και η Ευρωπαϊκή Ασπίδα Δημοκρατίας συγκροτούν το αμυντικό πλαίσιο. Η Ασπίδα προβλέπει πρωτόκολλο αντιμετώπισης ψηφιακών κρίσεων, ενισχυμένη παρακολούθηση εκλογικών παρεμβάσεων και ταχύτερη συνεργασία κρατών και διαδικτυακών πλατφορμών.
Απειλή μέσω αμφιβολίας
Ο υβριδικός πόλεμος δεν κερδίζεται μόνο με περισσότερους αστυνομικούς, κάμερες ή αντι-drone συστήματα. Χρειάζεται σοβαρή αντικατασκοπεία, έλεγχος ξένης χρηματοδότησης, διαφάνεια στις σχέσεις κομμάτων και οργανώσεων, ψηφιακή εκπαίδευση και μέσα ενημέρωσης που δεν αναμεταδίδουν κάθε κατασκευασμένο βίντεο για λίγα κλικ.
Για την Κύπρο, η πρόκληση είναι μεγαλύτερη. Το μέγεθος της χώρας, η μακροχρόνια οικονομική σχέση με τη Ρωσία, η μεγάλη ρωσόφωνη κοινότητα και η επιβίωση παλαιών πολιτικών αντανακλαστικών δημιουργούν περιβάλλον στο οποίο η επιρροή μπορεί να ασκηθεί με χαμηλό κόστος.
Η απάντηση δεν είναι η ρωσοφοβία, αλλά η θεσμική σοβαρότητα. Να γνωρίζει το κράτος ποιος χρηματοδοτεί ποιον, ποιοι εκπροσωπούν ξένα συμφέροντα, ποιοι οργανισμοί συνδέονται με κρατικούς μηχανισμούς και πότε μια θρησκευτική ή πολιτιστική δραστηριότητα μετατρέπεται σε όχημα προπαγάνδας.
Η απόπειρα στη Λειψία δεν ήταν ένα μεμονωμένο περιστατικό και αυτό πλέον η Ευρώπη το έχει αντιληφθεί.