Για όσους κατοικούν κοντά σε ηφαίστεια, οι μακρές περίοδοι ηρεμίας μπορεί να δημιουργούν την ψευδαίσθηση ότι ο γεωλογικός «γίγαντας» έχει σβήσει οριστικά. Ωστόσο, σύμφωνα με νέα επιστημονική μελέτη για το ηφαίστειο των Μεθάνων στην Ελλάδα, ένα ηφαίστειο μπορεί να παραμένει ανενεργό για περισσότερα από 100.000 χρόνια πριν εκδηλώσει ξανά δραστηριότητα.
Τα αποτελέσματα της έρευνας, που δημοσιεύθηκαν στο περιοδικό Science Advances, ανατρέπουν την καθιερωμένη αντίληψη ότι ένα ηφαίστειο θεωρείται ανενεργό μετά από 10.000 χρόνια αδράνειας. Το ηφαίστειο των Μεθάνων, περίπου 60 χιλιόμετρα νοτιοδυτικά της Αθήνας, φαίνεται να διατηρεί υπόγεια δραστηριότητα ακόμη και ύστερα από παρατεταμένες περιόδους σιωπής.
Οι επιστήμονες κατόρθωσαν να ανασυνθέσουν 700.000 χρόνια ηφαιστειακής ιστορίας της περιοχής, αποκαλύπτοντας εκρήξεις που χωρίζονταν από μακρά χρονικά διαστήματα ηρεμίας. Η μεγαλύτερη περίοδος αδράνειας, από 280.000 έως 168.000 χρόνια πριν, δεν σήμαινε εξαφάνιση, αλλά φάση συσσώρευσης μάγματος κάτω από την επιφάνεια.
«Αυτή η μακρά περίοδος αδράνειας στα Μέθανα συνέβη στην προϊστορία και τη συνθέτουμε χάρη στα χημικά ίχνη που διατηρούνται στα πετρώματα και στα ορυκτά. Για να κατανοήσουμε τι συνέβη, πρέπει να φανταστούμε το ηφαίστειο ως την κορυφή ενός παγόβουνου», δήλωσε ο ηφαιστειολόγος του ETH Zürich, Răzvan-Gabriel Popa, επικεφαλής της μελέτης.
Η διαδικασία κάτω από την επιφάνεια
Η Γη αποτελείται από στρώματα, με τον φλοιό στην επιφάνεια και τον μανδύα από κάτω, όπου σχηματίζεται το μάγμα. Οι εκρήξεις συμβαίνουν όταν το μάγμα ανεβαίνει και υπερχειλίζει τους υπόγειους θαλάμους, ενώ η έλλειψη τροφοδοσίας οδηγεί σε ηρεμία.
«Αυτό που ανακαλύψαμε είναι ότι σε ζώνες καταβύθισης τα ηφαίστεια μπορεί να “σιωπούν” ακόμη κι όταν ο μανδύας παράγει πολύ μάγμα, αλλά με μια ιδιαιτερότητα: το μάγμα είναι εξαιρετικά πλούσιο σε νερό και το ηφαίστειο δεν πεθαίνει, απλώς “κοιμάται”», εξήγησε ο Popa.
Το λεγόμενο superhydrous μάγμα είναι ιδιαίτερα υδαρές και φαίνεται να ευθύνεται για αυτή τη διαδικασία. Καθώς ανεβαίνει μέσα από τον φλοιό, αρχίζει να φυσαλίζει «σαν ανθρακούχο ποτό», προκαλώντας κρυστάλλωση και καθιστώντας το πιο παχύρρευστο και βαρύ. Έτσι επιβραδύνεται και εγκλωβίζεται στα βάθη.
«Εφόσον ο θάλαμος μάγματος δεν μπορεί να αποβάλει το περίσσευμα, δεν σημειώνεται έκρηξη, αλλά το απόθεμα αυξάνεται, δημιουργώντας μια “κολλώδη” μάζα μάγματος που ενισχύει τον όγκο του», πρόσθεσε ο ερευνητής. Με την πάροδο του χρόνου, αυτή η διαδικασία μπορεί να οδηγήσει σε πιο ισχυρές εκρήξεις.
Πώς αποκαλύφθηκε το παρελθόν των Μεθάνων
Για να ανασυνθέσουν την ιστορία του ηφαιστείου, οι επιστήμονες χρονολόγησαν περισσότερους από 1.250 κρυστάλλους ζιρκονίου από ηφαιστειακά πετρώματα. Όπου το ζιρκόνιο απουσίαζε, χρησιμοποιήθηκαν άλλα ορυκτά, όπως ο ιλμενίτης, προκειμένου να εντοπιστεί η δραστηριότητα του θαλάμου μάγματος ακόμη και στις περιόδους ηρεμίας.
Ο Popa σημείωσε ότι η «σιωπηλή» συσσώρευση μάγματος μπορεί να εντοπιστεί με ευαίσθητα όργανα. «Η συγκέντρωση μάγματος σε βάθος προκαλεί μικρούς σεισμούς που δεν γίνονται αντιληπτοί από τον άνθρωπο, αλλά καταγράφονται από σεισμογράφους. Το έδαφος μπορεί επίσης να διογκώνεται ελάχιστα – μερικά εκατοστά τον χρόνο – κάτι που ανιχνεύεται από δορυφόρους και GPS», ανέφερε.
Χαμηλός κίνδυνος, αλλά όχι ανυπαρξία
Αν και το ηφαίστειο των Μεθάνων βρίσκεται σχετικά κοντά στην Αθήνα, ο Popa εκτιμά ότι δεν συνιστά σημαντική απειλή στη σημερινή φάση. Πιθανές μελλοντικές εκρήξεις θα έχουν τη μορφή ροών λάβας, όπως και στο παρελθόν.
Ωστόσο, ο ερευνητής προειδοποίησε ότι το φαινόμενο αυτό μπορεί να είναι πιο διαδεδομένο απ’ ό,τι θεωρείτο, με πολλά φαινομενικά ανενεργά ηφαίστεια να συνεχίζουν να αναπτύσσουν υπόγειους θαλάμους μάγματος. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα σε περιοχές όπως η Ελλάδα, η Ιταλία, η Αμερική και η Ιαπωνία.
Επόμενος σταθμός: τα Καρπάθια
Οι επιστήμονες σχεδιάζουν τώρα νέα έρευνα στο ηφαίστειο Ciomadul, στα Ανατολικά Καρπάθια της Ρουμανίας, το οποίο παραμένει ήσυχο επί 30.000 χρόνια, αλλά ενδέχεται να φιλοξενεί ακόμη ενεργό υπόγειο μάγμα.
«Είναι σημαντικό η κοινωνία να κατανοήσει ότι για τα ηφαίστεια, η σιωπή δεν σημαίνει πάντα ασφάλεια», κατέληξε ο Popa.