Από την πρώτη μέρα της δεύτερης διακυβέρνησης Τραμπ είχαμε δείγματα γραφής πως θα βρεθούμε μπροστά σε ζοφερές προοπτικές για την αμερικανική δημοκρατία με πρωτοβουλίες που στην ουσία θα επιχειρούσαν να καταργήσουν το κράτος δικαίου στις ΗΠΑ.
To διακύβευμα συνίσταται στην ύπαρξη ενός αρχηγού κράτους υπεράνω του νόμου. Πρόκειται για μια κατηγορηματική απόρριψη της παραδοσιακής αμερικανικής έννοιας ότι υπάρχει μια κοινή πολιτική κοινότητα που εκτείνεται στον χρόνο και βασίζεται στη διαβούλευση και στη δημοκρατική επιλογή.
Από τον πρώτο χρόνο της δεύτερης διακυβέρνησης Τραμπ αναδείχθηκε και μια άλλη διάσταση της συζήτησης περί «συνόρων», που έχει να κάνει με το σύνορο μεταξύ δημοκρατίας και αυταρχισμού.
Οι καθηγητές Ντάνιελ Ζίμπλαντ και Στίβεν Λεβίτσκι, συγγραφείς του βιβλίου «Πώς πεθαίνουν οι δημοκρατίες», έγραψαν τον Μάιο του 2025 ένα σημαντικό άρθρο στους «New York Times», στο οποίο επιχείρησαν να ορίσουν πότε ένα σύστημα διακυβέρνησης μεταβαίνει από τη δημοκρατία στον αυταρχισμό. Ισχυρίζονταν ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν ήδη διαβεί το σύνορο προς την αυταρχική διακυβέρνηση.
Η επανεκλογή Τραμπ έφερε στο προσκήνιο μια άνευ προηγουμένου ιδεολογική αντιπαράθεση: εκεί όπου η Ευρώπη αναγνωρίζει και προασπίζεται τον πλουραλισμό και το κράτος δικαίου, παρατηρούμε την ανάπτυξη του αντίστροφου μοντέλου μέσω της αμερικανικής κυβέρνησης, της ρητορικής και των νομοθετημάτων του Τραμπ.
Ομως, η Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας του 1776 εξακολουθεί και σήμερα να εμπνέει με την τόλμη της. Αυτοδιάθεση ενός λαού με προσήλωση στις κοινές αρχές της ισότητας και της «αναζήτησης της ευτυχίας».
Μια πραγματική επανάσταση! Και μια μεγάλη δίψα για ελευθερία, η οποία ωστόσο σταματούσε μπροστά στις αλυσίδες των δούλων.
Σήμερα, 250 χρόνια από τη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας, με τη δεύτερη διακυβέρνηση του Ντόναλντ Τραμπ, οι άνθρωποι «αισθάνονται σαν η δημοκρατία μας, οι κοινωνικές μας συνήθειες και αρετές, η κοινή μας αντίληψη για το πώς συμπεριφερόμαστε ο ένας στον άλλον να έχουν αρχίσει να καταρρέουν», δήλωνε πρόσφατα ο Μπαράκ Ομπάμα και συμπλήρωνε πως «είναι εντούτοις σημαντικό να διαδραματίσουμε όλοι έναν ρόλο στο να διασφαλίσουμε ότι οι εκλεγμένοι αξιωματούχοι μας είναι υπόλογοι. Και αυτό δεν είναι κάτι που νομίζω ότι έχουμε την πολυτέλεια να θεωρήσουμε ότι ανήκει στο παρελθόν».
Στην από ‘δώ πλευρά του Ατλαντικού, στην Ευρώπη, θα γιορτάσουμε τα 250 χρόνια της Διακήρυξης της Ανεξαρτησίας έχοντας σχηματίσει μια εικόνα πως οι ΗΠΑ δεν είναι πλέον προστατευτικές, αντιθέτως οι Ευρωπαίοι τις νιώθουν εχθρικές προς τις αξίες τους και τα συμφέροντά τους.
Η Ευρώπη δεν μπορεί πλέον να βασίζεται στην αδιατάρακτη προστασία των Ηνωμένων Πολιτειών. Αν επιδιώκουμε τη συνδρομή τους σε μια μελλοντική σύγκρουση, θα πρέπει να καταβάλουμε πριν το ανάλογο τίμημα.
Βέβαια, αυτή η αίσθηση υπήρξε σε μια πιο ήπια μορφή και κατά την περίοδο Τραμπ I. Τώρα, με τη διακυβέρνηση Τραμπ II, απαιτείται απάντηση και η Ευρώπη πρέπει να διασφαλίσει την ασφάλειά της, στέλνοντας ένα μήνυμα αποφασιστικότητας, αποφεύγοντας την ταπείνωση της αδράνειας.
Η διαχωριστική γραμμή μεταξύ ειρήνευσης και πολέμου έχει προ πολλού γίνει θολή και πλέον εργαλειοποιούνται τα πάντα.
Μια αχτίδα φωτός για τις ΗΠΑ και για τη Δύση ως πολιτική οντότητα θα μπορούσε να προέλθει από την Ευρώπη.
Ας θυμηθούμε τη Διακήρυξη Σουμάν, της 9ης Μαΐου του 1950, το ιστορικό κείμενο ίδρυσης της Ευρωπαϊκής Ενωσης, που υπογράμμιζε ότι «η παγκόσμια ειρήνη δεν μπορεί να διασφαλιστεί χωρίς δημιουργικές προσπάθειες ανάλογες με τους κινδύνους που την απειλούν».
Ο Σωτήρης Ντάλης είναι καθηγητής Διεθνών Σχέσεων και Ευρωπαϊκής Ενοποίησης, πρόεδρος του Τμήματος Μεσογειακών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου