Πριν από λίγα χρόνια, ο 93χρονος τότε Ματθαίος Πόταγας θυμόταν μια εικόνα βγαλμένη από άλλη εποχή: παιδιά και μεγάλοι παρακολουθούσαν στον κινηματογράφο Πάλας, στην καρδιά του Παγκρατίου, τις πρώτες ομιλούσες ταινίες και, παρασυρμένοι από τη μαγεία της οθόνης, μιλούσαν στους πρωταγωνιστές. Τους προειδοποιούσαν για τους κινδύνους που πλησίαζαν, τους φώναζαν να προσέξουν, συμμετείχαν στην ιστορία σαν να εξελισσόταν μπροστά τους… Οι μνήμες του Ματθαίου Πόταγα, του τελευταίου ιδιοκτήτη του Πάλας, που λειτούργησε συνεχόμενα από το 1924 έως το 2021, αποτελούν κομμάτι της ταυτότητας ενός χώρου που επί έναν αιώνα υπήρξε κάτι πολύ περισσότερο από μια κινηματογραφική αίθουσα.
Σήμερα, το σινέ Πάλας, ένας από τους παλαιότερους κινηματογράφους της Αθήνας, βρίσκεται στο επίκεντρο μιας διαμάχης που ξεπερνά τα όρια μιας τοπικής υπόθεσης. Μιας μάχης για τη διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς, της συλλογικής μνήμης και τελικά της ίδιας της φυσιογνωμίας της πόλης. Κάτοικοι, φορείς, αρχιτέκτονες, ο Δήμος Αθηναίων αλλά και μαθητές της περιοχής ζητούν να προστατευθεί το ιστορικό κτίριο και να μην παραδοθεί σε μία ακόμη εμπορική χρήση, για την οποία, όπως λένε, προορίζεται.
Το 2024, η Monumenta κατέθεσε αίτημα για τον χαρακτηρισμό του κινηματογράφου Πάλας ως διατηρητέου μνημείου, ωστόσο πριν από λίγες ημέρες το Κεντρικό Συμβούλιο Νεωτέρων Μνημείων αποφάσισε, με συνοπτικές διαδικασίες, να μην προχωρήσει στον χαρακτηρισμό. Η απόφαση ελήφθη παρά το γεγονός ότι το θερινό τμήμα του κινηματογράφου προστατεύεται ήδη από το 1997. Η απόφαση προκάλεσε έντονες αντιδράσεις, με τον Δήμο Αθηναίων να εκφράζει δημοσίως την ανησυχία του και τους εμπλεκομένους να επισημαίνουν ότι ο αγώνας για την προστασία του κτιρίου συνεχίζεται.
Η ιστορία του
Η ιστορία του ξεκινά το 1924, όταν κατασκευάστηκε η χειμερινή αίθουσα, ενώ μία δεκαετία αργότερα τη διαμόρφωσή του ανέλαβε ο Βασίλειος Κασσάνδρας, μία από τις σημαντικότερες μορφές της ελληνικής αρχιτεκτονικής του Μεσοπολέμου και καθηγητής του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου. Ο ίδιος είχε σχεδιάσει επίσης τον εμβληματικό κινηματογράφο Παλλάς της οδού Βουκουρεστίου και το εντυπωσιακό Μέγαρο του Μετοχικού Ταμείου Στρατού στο κέντρο της Αθήνας, ενώ διαμόρφωσε το εσωτερικό του Πάλας στο Παγκράτι σε αρχιτεκτονικό ύφος art deco, έναν ρυθμό που χαρακτήρισε μια ολόκληρη εποχή.
Οπως έχει επισημανθεί σε τεχνική έκθεση του αρχιτέκτονα Γιάννη Καρτσωνάκη, το κτίριο διατηρεί μέχρι σήμερα σημαντικά αυθεντικά μορφολογικά και κατασκευαστικά στοιχεία, όπως ο εξώστης, η δίρριχτη κεραμοσκεπή, οι επενδύσεις εσωτερικών επιφανειών, ο παλαιός φωτισμός, η επιγραφή της οθόνης και τμήματα του αρχικού συστήματος θέρμανσης. Παρά τις μεταγενέστερες αλλοιώσεις της πρόσοψης από επιγραφές και διαφορετικές χρήσεις καταστημάτων, η βασική αρχιτεκτονική δομή και η τυπολογία του μεσοπολεμικού κινηματογράφου παραμένουν ευδιάκριτες.
Ωστόσο, το Πάλας δεν είναι απλώς ένα ιστορικό κτίριο· είναι ζωντανό κομμάτι της ιστορίας της πόλης. Εκεί κατέφευγαν οι κάτοικοι του Παγκρατίου για να ζεσταθούν κατά τη διάρκεια της Κατοχής, καθώς ο κινηματογράφος είχε θέρμανση από το 1935. Η ταράτσα του έγινε πεδίο μαχών κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου, ενώ η γειτονιά θυμάται ακόμη το πανό που είχε κρεμάσει ο Ματθαίος Πόταγας το 1999 ενάντια στους νατοϊκούς βομβαρδισμούς στη Γιουγκοσλαβία.
Αλλες μνήμες παραπέμπουν σε παλαιότερες δεκαετίες, όταν στις προβολές των Παθών του Χριστού τη Μεγάλη Εβδομάδα οι θεατές έφθαναν κρατώντας αναμμένα κεριά και λιβάνι, μετατρέποντας την κινηματογραφική εμπειρία σε μια σχεδόν τελετουργική διαδικασία. Ο κινηματογράφος Πάλας ήταν τόπος συνάντησης, κοινωνικής ζωής και μνήμης για γενιές Αθηναίων.
Στο πλευρό όσων αγωνίζονται για τη διάσωσή του βρίσκονται τον τελευταίο καιρό και οι μαθητές του 17ου Γυμνασίου Αθηνών, οι οποίοι με μια συγκινητική επιστολή προς το υπουργείο Πολιτισμού ζητούν να σωθεί το κτίριο. Οι μαθητές έχουν μελετήσει την ιστορία του κινηματογράφου μέσα από μαρτυρίες και ιστορικές πηγές και έχουν δημιουργήσει ντοκιμαντέρ αφιερωμένο στον ιστορικό κινηματογράφο. Οπως φαίνεται, έναν αιώνα μετά την κατασκευή του το Πάλας εξακολουθεί να δημιουργεί δεσμούς ανάμεσα σε ανθρώπους διαφορετικών γενεών.
Και κάπως έτσι η συζήτηση για το μέλλον του δεν αφορά απλώς ένα παλιό κτίριο στο Παγκράτι αλλά το κατά πόσο η Αθήνα είναι διατεθειμένη να διαφυλάξει τους χώρους όπου η ιστορία της παραμένει ακόμη ζωντανή. Και το ποια στοιχεία αυτής της ιστορίας επιλέγουμε τελικά να μεταφέρουμε στο μέλλον.