Οταν ο Ανδρέας Παπανδρέου εμφανίστηκε στην πολιτική σκηνή της Ελλάδας, στην προδικτατορική καχεκτική δημοκρατία της δεκαετίας του ’60, κανείς δεν μπορούσε να φανταστεί τη συνέχεια: κανείς δεν μπορούσε να πιστέψει πως ο γιος του αρχηγού της Ενωσης Κέντρου, ο καθηγητής από την Αμερική που αποφάσισε να επιστρέψει στη χώρα του περισσότερο για το χατίρι του πατέρα του, θα διαμόρφωνε καθοριστικά την πορεία της Ελλάδας.
Ακριβώς τριάντα χρόνια πριν, στις 23 Ιουνίου του 1996, την ημέρα που η Ελλάδα ξυπνούσε στην είδηση του θανάτου του, ο Ανδρέας είχε σταματήσει προ πολλού να ετεροκαθορίζεται: ήταν και παραμένει το πιο αναγνωρίσιμο πολιτικό πρόσωπο της σύγχρονης Ελλάδας, ο εμπνευστής του πολιτικού brand ΠΑΣΟΚ και ο πιο δημοφιλής πρωθυπουργός της Μεταπολίτευσης – με πιστούς οπαδούς και ορκισμένους εχθρούς.
Τα υπέρ και τα κατά
Οι οπαδοί του επιμένουν να θυμίζουν τον τρόπο με τον οποίο άλλαξε την Ελλάδα και εμπότισε την παράταξή του, το ΠΑΣΟΚ, στον πυρήνα του, με τη δυνατότητα της εξέλιξης, δίνοντάς του τα εφόδια για να συνεχίσει να υπάρχει χωρίς αυτόν και, κυρίως, να αντέξει το βάρος των λαθών, της τοξικότητας και των ευθυνών που επωμίστηκε τα χρόνια της κρίσης χρέους.
Απαριθμούν με ευκολία μια σειρά από μεταρρυθμίσεις που έγιναν τη δική του περίοδο: την τομή στην κοινωνική κινητικότητα (από όπου κι αν ερχόσουν, ό,τι κι αν ψήφιζαν οι γονείς σου, σε όποια οικονομική τάξη κι αν είχες μεγαλώσει, είχες μια ίση ευκαιρία), την εθνική συμφιλίωση με την αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης, τον εκσυγχρονισμό του αστικού και οικογενειακού δικαίου (θεμελίωση του πολιτικού γάμου και του συναινετικού διαζυγίου, κατοχύρωση του δικαιώματος στην άμβλωση, κατάργηση της μοιχείας και του θεσμού της προίκας) και το χτίσιμο του Εθνικού Συστήματος Υγείας – είναι μόνο μερικά από όσα νομοθετήθηκαν και καθιερώθηκαν επί εποχής Ανδρέα, ώστε σήμερα να θεωρούνται δεδομένα.
Οι αντίπαλοί του, από την άλλη, του χρεώνουν την αλαζονεία της εξουσίας, την οικειοποίηση της Αριστεράς, τον λαϊκισμό που καθόρισε τον δημόσιο διάλογο, το στήσιμο ενός πελατειακού συστήματος που ξεκινούσε πρώτα απ’ όλα από το κράτος και την ανοχή σε φαινόμενα διαφθοράς που προκύπτουν ακόμα στην ελληνική πολιτική σκηνή.
Η αντιγραφή του
Δεν ήταν λίγοι εκείνοι που, στα καλά και στα κακά του, προσπάθησαν να τον μιμηθούν, ειδικά στον προοδευτικό χώρο – οι μεταβάσεις και το ρόλερ κόστερ της πολιτικής του διαδρομής χρησιμοποιούνται σε επίπεδο αφηγήματος αυτή τη στιγμή τόσο από το κόμμα του, το ΠΑΣΟΚ, όσο και από την ΕΛΑΣ του Αλέξη Τσίπρα, που κινείται στη λογική της οριστικής αναδιαμόρφωσης του προοδευτικού χώρου με τον τρόπο που το έκανε το ΠΑΣΟΚ το 1974, ενώ από στελέχη της Αμαλίας το εφικτό της επιστροφής του πρώην πρωθυπουργού στην εξουσία έχει το προηγούμενο του Παπανδρέου του 1993, με την επιστροφή του μετά την αμφισβήτηση του Ειδικού Δικαστηρίου. Απέναντί του, όμως, στην απόπειρα ηγεμονίας στον προοδευτικό χώρο, ο Τσίπρας έχει και τα σύμβολα που ο ίδιος ο Ανδρέας έφτιαξε – και που, με τις πιο ισχνές δυνάμεις την περίοδο των μνημονίων, του στέρησαν (διασπασμένα και εντελώς αποδυναμωμένα) την αυτοδυναμία ακόμα και τον Ιανουάριο του 2015.
Τριάντα χρόνια μετά τον θάνατο του ιδρυτή του ΠΑΣΟΚ, πολλά θα ειπωθούν για την προσωπικότητα. Στη Χαριλάου Τρικούπη, ωστόσο, που τιμάει αύριο τη μνήμη του με μια εκδήλωση για την πολιτική του διαδρομή στο Καλέντζι, τον γενέθλιο τόπο των Παπανδρέου, η επέτειος έρχεται να υπενθυμίσει κάτι από το DNA του ΠΑΣΟΚ και να δώσει ενέσεις ψυχολογίας που απαιτούνται για την ερχόμενη εκλογική μάχη.