Η κυβέρνηση με δύο νομοσχέδια επιχειρεί να ξεκαθαρίσει ποιος εργοδοτεί τους διανομείς, ποιος πληρώνει τις εισφορές και ποιος ευθύνεται όταν ο αλγόριθμος μειώνει την αμοιβή, πιέζει για περισσότερες παραδόσεις ή κλείνει έναν λογαριασμό στις πλατφόρμες παραγγελιών.
Το βράδυ της περασμένης Τρίτης, πέντε ντελιβεράδες -όλοι αλλοδαποί- κατέληξαν στο Νοσοκομείο Πάφου, ύστερα από επίθεση που άρχισε όταν πελάτης φέρεται να αρνήθηκε να πληρώσει παραγγελία. Ο πρώτος διανομέας δέχθηκε πέτρα, άλλοι έσπευσαν να τον βοηθήσουν και λίγο αργότερα βρέθηκαν αντιμέτωποι με ομάδα περίπου δέκα ατόμων, ορισμένοι από τους οποίους κρατούσαν λοστούς, ρόπαλα κλπ. Μοτοσικλέτες υπέστησαν ζημιές, ένας διανομέας έπεσε θύμα ληστείας και ένας από τους τραυματίες χρειάστηκε να παραμείνει στο νοσοκομείο για νοσηλεία.
Δύο ημέρες μετά το συμβάν, την περασμένη Πέμπτη 20 Αυγούστου, το Υπουργείο Εργασίας έθεσε σε δημόσια διαβούλευση δύο νομοσχέδια για την εργασία μέσω ψηφιακών πλατφορμών. Η χρονική σύμπτωση σαφώς ήταν τυχαία, αλλά είναι αποκαλυπτική. Οι άνθρωποι που φτάνουν στην πόρτα μας με ένα κουτί ή μια τσάντα στα χέρια, εργάζονται σε έναν χώρο όπου συχνά δεν είναι σαφές ποιος είναι ο εργοδότης, ποιος πληρώνει τα καύσιμα για τις μοτοσικλέτες, ποιος καλύπτει ένα ατύχημα και ποιος αποφασίζει ότι ένας λογαριασμός που εξασφαλίζει εργασίας πρέπει να κλείσει.
Σήμερα, αρκετές από αυτές τις απαντήσεις χάνονται κάπου ανάμεσα στην πλατφόρμα, στην εταιρεία διαχείρισης στόλου και σε έναν αλγόριθμο που δεν εμφανίζεται ποτέ, αλλά γνωρίζει πού βρίσκεται ο διανομέας, πόσο γρήγορα κινείται, ποιες παραγγελίες αποδέχεται και πόσα θα πληρωθεί.
Τα δύο νομοσχέδια
Η διαβούλευση αφορά τον περί Ρύθμισης των Συνθηκών Εργασίας των Εργοδοτουμένων σε Πλατφόρμες Νόμο και τροποποίηση του περί Κοινωνικών Ασφαλίσεων Νόμου και θα παραμείνει ανοικτή μέχρι τις 24 Σεπτεμβρίου, ενώ η ευρωπαϊκή οδηγία πρέπει να ενσωματωθεί στο κυπριακό δίκαιο μέχρι τις 2 Δεκεμβρίου.
Τα νομοσχέδια δεν αφορούν μόνο τους ντελιβαράδες, αλλά καλύπτουν κάθε εργασία που οργανώνεται μέσω ηλεκτρονικής εφαρμογής ή ιστοσελίδας, παρέχεται έναντι αμοιβής και ελέγχεται, έστω κατά ένα μέρος, από αυτοματοποιημένα συστήματα. Μπορεί να αφορά μεταφορές, καθαρισμό, τεχνικές υπηρεσίες, φροντίδα προσώπων, διαδικτυακή εργασία και άλλες υπηρεσίες που η ανάθεση γίνεται ηλεκτρονικά.
Η ευρωπαϊκή οδηγία θεσπίζει ελάχιστο επίπεδο προστασίας ακόμη και όταν η πλατφόρμα βρίσκεται εκτός ΕΕ, αρκεί η εργασία να εκτελείται εντός της ΕΕ. Οι κανόνες για τον αλγόριθμο και τα προσωπικά δεδομένα καλύπτουν τόσο τους μισθωτούς όσο και τους πραγματικά αυτοεργοδοτούμενους.
Υπάλληλος ή συνεργάτης;
Η ιδιότητα που αναγράφεται στο συμβόλαιο δεν θα αποτελεί πλέον ασφαλές καταφύγιο για τις ηλεκτρονικές πλατφόρμες. Ένας άνθρωπος μπορεί να χαρακτηρίζεται «ανεξάρτητος συνεργάτης», αλλά στην πράξη να είναι υπάλληλος.
Στο προσχέδιο του νομοσχεδίου της κυβέρνησης προνοείται πως όταν υπάρχουν πραγματικά στοιχεία που δείχνουν διεύθυνση και έλεγχο από την πλατφόρμα, η σχέση θα θεωρείται σχέση εργοδότη και εργοδοτουμένου. Ο Διευθυντής των Υπηρεσιών Κοινωνικών Ασφαλίσεων θα μπορεί να εξετάζει την περίπτωση ύστερα από αίτημα του εργαζομένου ή αυτεπάγγελτα. Αν η πλατφόρμα διαφωνεί, θα πρέπει η ίδια να αποδείξει ότι ο εργαζόμενος είναι πράγματι ανεξάρτητος.
Δεν προβλέπεται αυτόματος χαρακτηρισμός όλων των διανομέων ως υπαλλήλων. Θα εξετάζεται τι συμβαίνει στην πραγματική εργασία, δηλαδή, ποιος καθορίζει την αμοιβή, ποιος μοιράζει τις παραγγελίες, αν ο εργαζόμενος παρακολουθείται μέσω GPS, αν αξιολογείται από πελάτες, αν η απόρριψη κάποιων εργασιών (παραγγελιών) έχει συνέπειες και αν η πλατφόρμα μπορεί να περιορίσει ή να κλείσει τον λογαριασμό του.
Ένας πραγματικά αυτοεργοδοτούμενος οργανώνει ο ίδιος την επιχείρησή του, αναλαμβάνει επιχειρηματικό ρίσκο, επιλέγει τους πελάτες του, έχει ουσιαστική δυνατότητα διαπραγμάτευσης και δεν υπόκειται σε συνεχή έλεγχο από την διεύθυνση της πλατφόρμας. Το ότι ένας διανομέας μπορεί να ανοίγει την εφαρμογή όποτε θέλει ή να εργάζεται παράλληλα για ανταγωνιστή αποτελεί στοιχείο ανεξαρτησίας, αλλά δεν είναι απόδειξη πως είναι αυτοεργοδοτούμενος.
Κάποιες πλατφόρμες διανομής έτοιμου φαγητού προσφέρουν δύο καθεστώτα εργασίας. Ο freelancer εγγράφεται ως αυτοεργοδοτούμενος και συνεργάζεται απευθείας με την πλατφόρμα, ενώ ο fleet managed courier εργοδοτείται από εταιρεία διαχείρισης στόλου και δεν έχει συμβατική σχέση με τις πλατφόρμες. Οι πλατφόρμες υποστηρίζουν πως συντριπτική πλειοψηφία των χιλιάδων ντελιβεράδων, εργάζονται μέσω τρίτων εταιρειών και κάποιοι ως freelancers. Αυτή η εικόνα δίνει το δικαίωμα στις πλατφόρμες να μην τους θεωρούν υπαλλήλους.
Το νέο πλαίσιο επιτρέπει πλέον στην αρμόδια κρατική αρχή να εξετάσει αν αυτή η εικόνα είναι πραγματική ή πλασματική.
Ποιος πληρώνει τις εισφορές;
Η διαφορά ανάμεσα στον υπάλληλο και στον αυτοεργοδοτούμενο δεν είναι θέμα τίτλου αλλά μετριέται και σε χρήμα.
Για τον μισθωτό, η συνολική εισφορά στο Ταμείο Κοινωνικών Ασφαλίσεων είναι 22,8%. Το 8,8% αφαιρείται από τον μισθό του εργαζομένου, άλλο 8,8% καταβάλλεται από τον εργοδότη και 5,2% από το κράτος. Ο εργοδότης καταβάλλει επιπλέον εισφορές στα Ταμεία Πλεονάζοντος Προσωπικού, Κοινωνικής Συνοχής και Ανάπτυξης Ανθρώπινου Δυναμικού.
Ο αυτοεργοδοτούμενος καταβάλλει ο ίδιος 16,6% επί των ασφαλιστέων αποδοχών του, ενώ το κράτος συνεισφέρει 5,2%. Στο ΓεΣΥ ο μισθωτός πληρώνει 2,65% και ο εργοδότης 2,9%, ενώ ο αυτοεργοδοτούμενος πληρώνει 4%.
Αυτό εξηγεί γιατί ο χαρακτηρισμός ενός εργαζομένου ως freelancer μειώνει το κόστος της εταιρείας. Αν όμως αποδειχθεί ότι πρόκειται για συγκαλυμμένη εξαρτημένη εργασία, μπορεί να προκύψουν αναδρομικές εισφορές, μισθολογικές απαιτήσεις, άδειες, υπερωρίες και ευθύνες για ατυχήματα που σήμερα αποφεύγουν οι πλατφόρμες.
Το καύσιμο παραμένει γκρίζα ζώνη
Τα νομοσχέδια δεν επιβάλλουν ρητά στις πλατφόρμες να πληρώνουν καύσιμα, συντήρηση, ασφάλιση και φθορά των μοτοσικλετών ή των ηλεκτρικών ποδηλάτων. Αν ο διανομέας είναι πραγματικά αυτοεργοδοτούμενος, αυτά βαραίνουν τον ίδιο. Αν όμως είναι υπάλληλος, το θέμα εξαρτάται από τη σύμβαση εργασίας, τη συλλογική σύμβαση και το κατά πόσο χρησιμοποιεί δική του μοτοσικλέτα ή ποδήλατο.
Η πρώτη συλλογική σύμβαση στον κλάδο είχε τεθεί σε ισχύ τον Αύγουστο του 2024 και κάλυπτε σχεδόν 3.000 εργαζομένους. Προέβλεπε 40ωρη εβδομάδα εργασίας, ελάχιστο μισθό, ΑΤΑ, 15 αργίες, ανώτατο μέσο όρο τριών διανομών ανά ώρα και παροχή συγκεκριμένου εξοπλισμού με έξοδα του εργοδότη. Αυτό που δεν ξεκαθάριζε ήταν το κόστος του οχήματος (μοτοσικλέτα ή ποδηλάτου) και τα έξοδα για καύσιμα.
Η σύμβαση του 2024 έληξε φέτος το καλοκαίρι, χωρίς να έχει δημοσιοποιηθεί μέχρι σήμερα νέα συμφωνία. Στο μεταξύ, ο κατώτατος μισθός αυξήθηκε στα €979 κατά τους πρώτους έξι μήνες και στα €1.088 μετά τη συμπλήρωση εξαμήνου στον ίδιο εργοδότη.
Κάποιες εταιρείες υποστηρίζουν ότι παραδίδουν εξοπλισμό στους freelancers έναντι επιστρεπτέας εγγύησης, η οποία αφαιρείται από τις πρώτες απολαβές. Για όσους εργάζονται ως υπάλληλοι, ο εξοπλισμός ανήκει στον εργοδότη. Μία τουλάχιστον εταιρεία ζητάει από τους υποψήφιους διανομείς να διαθέτουν δικό τους μεταφορικό μέσο, άδεια και ασφάλιση. Τα πράγμα είναι γενικώς θολά καθώς μία εταιρεία ζητάει όχημα και τα απαραίτητα έγγραφα, ενώ αναφέρει ότι οι διανομείς καλύπτονται ασφαλιστικά, χωρίς να δημοσιοποιεί το πλήρες εύρος και τις εξαιρέσεις της κάλυψης.
Ο μισθός βγαίνει από τον αλγόριθμο
Η αμοιβή των διανομέων δεν καθορίζεται πλέον από έναν προϊστάμενο που αναρτά πρόγραμμα σε έναν πίνακα, αλλά παράγεται σε πραγματικό χρόνο από το λογισμικό.
Μία από τις εταιρείες αναφέρει ότι κάθε εργασία τιμολογείται ξεχωριστά, ανάλογα με την απόσταση, την ημέρα, την ώρα, τη ζήτηση και την ευκολία πρόσβασης στα σημεία παραλαβής και παράδοσης. Η τιμή εμφανίζεται πριν από την αποδοχή της χρέωσης από τον πελάτη. Προβλέπεται αποζημίωση €0,72 μετά τα πρώτα 15 λεπτά αναμονής και €0,30 για κάθε πρόσθετο πεντάλεπτο, εφόσον ο διανομέας επικοινωνήσει με την υποστήριξη και ολοκληρώσει την παράδοση.
Άλλη εταιρεία αναφέρει ότι η αμοιβή περιλαμβάνει βασικό ποσό, πραγματική απόσταση διαδρομής, χρόνο, αυξημένη ζήτηση, κακοκαιρία και φιλοδώρημα. Μάλιστα στην ιστοσελίδα της διαφημίζει απολαβές «έως €7 την ώρα».
Η πραγματική ωριαία αμοιβή είναι πάντως δυσκολότερο να υπολογιστεί. Ο διανομέας μπορεί να βρίσκεται συνδεδεμένος αλλά να μην έχει παραγγελία. Δεν πληρώνεται πάντοτε για την επιστροφή προς την περιοχή των εστιατορίων, ενώ από το ακαθάριστο ποσό αφαιρούνται καύσιμα, ασφάλιση, συντήρηση και ενδεχομένως ποσοστό του διαχειριστή στόλου.
Πέρυσι τον Μάρτιο, απεργοί μιας πλατφόρμας κατήγγειλαν ότι εταιρεία στόλου παρακρατούσε περίπου 33%.
Τα κυβερνητικά νομοσχέδια υποχρεώνουν τις πλατφόρμες να ενημερώνουν τους εργαζομένους για τις κατηγορίες δεδομένων που συλλέγουν, τις αποφάσεις που λαμβάνει ή υποστηρίζει το σύστημα, τις βασικές παραμέτρους και τη σχετική βαρύτητά τους.
Δεν σημαίνει ότι θα δημοσιοποιείται ο πηγαίος κώδικας του αλγορίθμου. Ο διανομέας θα δικαιούται όμως να γνωρίζει αν η ανάθεση και η αμοιβή επηρεάζονται από τη βαθμολογία, τις προηγούμενες αποδοχές ή απορρίψεις παραγγελιών, την ταχύτητα, τη θέση και άλλα δεδομένα συμπεριφοράς.
Οι αλλαγές που επηρεάζουν τις συνθήκες εργασίας θα πρέπει να γνωστοποιούνται τουλάχιστον μία ημέρα πριν. Οι εργαζόμενοι θα μπορούν επίσης να ζητούν μεταφορά των αξιολογήσεων και των βαθμολογιών τους.
Τέλος στις απολύσεις από μηχάνημα
Ιδιαίτερη σημασία έχει η απενεργοποίηση λογαριασμού. Στην οικονομία της πλατφόρμας το κλείσιμο της εφαρμογής ισοδυναμεί πολλές φορές με απόλυση, χωρίς επιστολή, προειδοποίηση ή άνθρωπο στον οποίο μπορεί να απευθυνθεί ο εργαζόμενος.
Το προσχέδιο του νομοσχεδίου προβλέπει ότι απόφαση περιορισμού, αναστολής ή τερματισμού λογαριασμού πρέπει να λαμβάνεται από άνθρωπο. Η πλατφόρμα θα οφείλει να δίνει γραπτή αιτιολογία και να διαθέτει υπεύθυνο επικοινωνίας με πραγματική εξουσία να εξετάσει την υπόθεση.
Ο εργαζόμενος θα μπορεί να ζητήσει επανεξέταση και να λάβει τεκμηριωμένη απάντηση μέσα σε δύο εβδομάδες. Αν η απόφαση παραβιάζει τα δικαιώματά του, η πλατφόρμα θα πρέπει να τη διορθώσει ή, αν αυτό δεν είναι δυνατό, να καταβάλει ανάλογη αποζημίωση. Συντεχνίες θα μπορούν να προσφεύγουν εξ ονόματος των εργαζομένων, ενώ οι αστικές διαφορές θα υπάγονται στο Δικαστήριο Εργατικών Διαφορών.
Οι ώρες που δεν φαίνονται
Πλατφόρμες αναφέρουν ότι δεν θέτουν περιορισμό στις ώρες σύνδεσης των freelancers. Για τους υπαλλήλους σημειώνουν ότι ενδέχεται να ισχύουν περιορισμοί από τον εργοδότη καθώς η συλλογική σύμβαση προέβλεπε 40 ώρες εβδομαδιαίως.
Για τους φοιτητές από τρίτες χώρες το νόμιμο όριο είναι 20 ώρες την εβδομάδα κατά την περίοδο μαθημάτων και 38 ώρες στις διακοπές. Σε απεργιακές κινητοποιήσεις που έγιναν εργαζόμενοι υποστήριξαν ότι πιέζονταν να υπερβαίνουν το όριο, ενώ έθεσαν και ζήτημα ενοικίασης λογαριασμών σε τρίτα πρόσωπα για να εργάζονται προφανώς παράνομα.
Τα νομοσχέδια απαιτούν πλέον από τις πλατφόρμες να δηλώνουν στις αρχές τον αριθμό των εργαζομένων, το καθεστώς τους, τη μέση διάρκεια δραστηριότητας, τις εβδομαδιαίες ώρες και το μέσο εισόδημα. Αν κάτι τέτοιο εφαρμοστεί σοβαρά, θα περιορίσει την άνεση με την οποία η αδήλωτη εργασία εξαφανίζεται μέσα σε έναν λογαριασμό κινητού.
Ατυχήματα, θάνατοι και επιθέσεις
Κατά την τριετία 2022 με 2024, το 8% των θανάτων στους κυπριακούς δρόμους αφορούσε ανθρώπους που οδηγούσαν εν ώρα εργασίας. Ο μέσος όρος ήταν τρεις νεκροί ετησίως και τα θύματα ήταν κυρίως διανομείς φαγητού και οδηγοί μεταφοράς εμπορευμάτων.
Τον Μάρτιο του 2023 σκοτώθηκε εν ώρα εργασίας 26χρονος διανομέας από το Μπανγκλαντές. Τον Μάιο του 2025 έχασε τη ζωή του στη Λεμεσό ο 21χρονος Πακιστανός Abu Zar. Παράλληλα, μέσα στο 2024 καταγράφηκαν τουλάχιστον 19 επιθέσεις εναντίον αλλοδαπών διανομέων, ενώ οι ληστείες και οι ξυλοδαρμοί συνεχίστηκαν το 2025 και το 2026.
Το νέο νομοσχέδιο υποχρεώνει τις πλατφόρμες και τους εργοδότες να αξιολογούν τον κίνδυνο που προκαλεί η αλγοριθμική πίεση, να λαμβάνουν μέτρα για ατυχήματα, ψυχοκοινωνικούς και εργονομικούς κινδύνους και να προειδοποιούν για κακοκαιρία ή επικίνδυνες οδικές συνθήκες. Απαγορεύεται η χρήση του αλγορίθμου με τρόπο που ασκεί αδικαιολόγητη πίεση και θέτει σε κίνδυνο τη σωματική ή ψυχική υγεία.
Οι ασφαλισμένοι αυτοεργοδοτούμενοι καλύπτονται πλέον από τις παροχές επαγγελματικού ατυχήματος, εφόσον είναι σωστά εγγεγραμμένοι, έχουν πληρώσει τις απαιτούμενες εισφορές και γνωστοποιήσουν το ατύχημα. Για τους υπαλλήλους, ο εργοδότης έχει επιπλέον υποχρέωση ασφάλισης της ευθύνης του για ατυχήματα και επαγγελματικές ασθένειες.
Οι υπεργολάβοι δεν θα αποτελούν άλλοθι
Η σοβαρότερη παρέμβαση αφορά τους διαχειριστές στόλου. Το προσχέδιο ορίζει ότι όποιος εργάζεται μέσω διαμεσολαβητή δικαιούται το ίδιο επίπεδο προστασίας με εκείνον που έχει άμεση σύμβαση με την πλατφόρμα.
Η αρμόδια αρχή θα εξετάζει ποιος ασκεί ουσιαστικό και αποτελεσματικό έλεγχο και θα κατανέμει την ευθύνη ανάμεσα στην πλατφόρμα και στον διαμεσολαβητή. Η εταιρεία δεν θα μπορεί να περιορίζεται στη φράση «δεν είναι δικός μας υπάλληλος», όταν καθορίζει την τιμή, παρακολουθεί τη διαδρομή, αξιολογεί την απόδοση και έχει τη δυνατότητα να εξαφανίσει τον εργαζόμενο από την εφαρμογή.
Το νομοσχέδιο προβλέπει φυλάκιση μέχρι έξι μήνες ή πρόστιμο μέχρι €5.500 για παραβάσεις. Η παρεμπόδιση επιθεωρητή μπορεί να επιφέρει πρόστιμο μέχρι €10.000. Για πολυεθνικές πλατφόρμες που λειτουργούν και στη Κύπρο, τα ποσά των προστίμων μόνο ίλιγγο δεν προκαλούν, ωστόσο η ουσία θα κριθεί στους ελέγχους, στην πρόσβαση των επιθεωρητών στα δεδομένα και στην τεχνική τους δυνατότητα να εξετάζουν αλγορίθμους.