Η επίσκεψη στο νησί Ιτουρούπ, η οργή της Ιαπωνίας, η σοβιετική κατάληψη, ο ρωσικός εποικισμός και η διαχρονική ρωσική μέθοδος δημιουργίας τετελεσμένων από το Καλίνινγκραντ μέχρι την Υπερδνειστερία, τη Νότια Οσετία και την Αμπχαζία
Ο Ρώσος Πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν χρειάστηκε να διασχίσει σχεδόν ολόκληρη τη Ρωσία για να βρεθεί σε μια περιοχή όπου τα ουκρανικά drones δεν έχουν ακόμη μετατρέψει κάθε προεδρική μετακίνηση σε άσκηση στρατιωτικής επιβίωσης. Πήγε στη Σαχαλίνη, παρακολούθησε ασκήσεις του ρωσικού Στόλου του Ειρηνικού και στη συνέχεια πέρασε στο Ιτουρούπ, το μεγαλύτερο από τα τέσσερα νησιά που κατέχει η Ρωσία αλλά διεκδικεί η Ιαπωνία.
Επισήμως, το Κρεμλίνο δεν συνέδεσε την επιλογή της Άπω Ανατολής με την απειλή των ουκρανικών drones, αλλά η γεωγραφία των πρόσφατων μετακινήσεων του Πούτιν, λέει πολλά περισσότερα από τις ανακοινώσεις του εκπροσώπου του.
Έρευνα του ανεξάρτητου ρωσικού μέσου Agentstvo κατέγραψε ότι, μετά την επανέναρξη των περιφερειακών επισκέψεων του Ρώσου Προέδρου τον Ιούνιο του 2026, ο Πούτιν απέφευγε σχεδόν συστηματικά τις περιοχές της ευρωπαϊκής Ρωσίας που δέχονται ουκρανικές επιθέσεις. Επέλεγε κυρίως τη Σιβηρία και απομακρυσμένες περιοχές, με εξαιρέσεις τη Μόσχα, την Αγία Πετρούπολη, το Βαλντάι, όπου διαθέτει αυστηρά προστατευμένες κατοικίες, και το Καζάν για προγραμματισμένη διεθνή σύνοδο. Η αλλαγή των προεδρικών διαδρομών είχε επισημανθεί λίγες ημέρες πριν από το ταξίδι στις Κουρίλες.
Δεν μπορεί να τεκμηριωθεί ότι η απειλή των drones ήταν ο επίσημος λόγος του ταξιδιού, μπορεί, όμως, να διαπιστωθεί ότι η Άπω Ανατολή είναι από τα ελάχιστα τμήματα της ρωσικής επικράτειας όπου ο Πούτιν μπορεί ακόμη να κινηθεί με μικρότερη ανησυχία. Οι ουκρανικές επιθέσεις έχουν φθάσει σε διυλιστήρια, αεροπορικές βάσεις και στρατιωτικές εγκαταστάσεις σε αποστάσεις εκατοντάδων ή και άνω των χιλίων χιλιομέτρων από τα ουκρανικά σύνορα. Η τεράστια ρωσική ενδοχώρα, που μέχρι πρόσφατα παρουσιαζόταν ως απρόσβλητη, δεν παρέχει πλέον την ίδια ασφάλεια.
Στην άλλη άκρη του χάρτη, ο Πούτιν μπορούσε να εμφανιστεί ανενόχλητος ως ηγέτης μιας αχανούς αυτοκρατορίας και ταυτοχρόνως, να υπενθυμίσει στην Ιαπωνία ποιος κρατάει σήμερα τα κλειδιά των Κουρίλων νήσων.
Το μήνυμα του Ιτουρούπ
Η χθεσινή επίσκεψη ήταν η πρώτη του Πούτιν στη διαφιλονικούμενη νησιωτική αλυσίδα. Στο Ιτουρούπ, το οποίο οι Ιάπωνες ονομάζουν Ετορόφου, επισκέφθηκε σχολείο, νοσοκομείο και μονάδα επεξεργασίας ψαριών, όπου δοκίμασε χαβιάρι. Η εικόνα ήταν επιμελώς σκηνοθετημένη ενώ το πολιτικό μήνυμα ήταν σαφέστερο από όσο θα μπορούσε να το περιγράψει μια επίσημη ανακοίνωση.
Η επίσκεψη πραγματοποιήθηκε δύο ημέρες πριν από την επέτειο της παράδοσης της Ιαπωνίας το 1945. Η πρωθυπουργός της Ιαπωνίας Σανάε Τακαΐτσι τη χαρακτήρισε «απολύτως απαράδεκτη», ενώ το υπουργείο Εξωτερικών κάλεσε τον Ρώσο πρέσβη Νικολάι Νοζντρέφ για επίσημη διαμαρτυρία.
Η Μόσχα απάντησε ότι ο Ρώσος Πρόεδρος μπορεί να επισκέπτεται οποιοδήποτε τμήμα της ρωσικής επικράτειας χωρίς να ζητά την άδεια τρίτων χωρών. Ο Ντμίτρι Μεντβέντεφ, ο οποίος το 2010 είχε γίνει ο πρώτος Ρώσος Πρόεδρος που επισκέφθηκε ένα από τα διαφιλονικούμενα νησιά, διακήρυξε ότι οι Κουρίλες «ήταν, είναι και θα παραμείνουν ρωσική γη».
Η επίσκεψη Πούτιν δεν ήταν μια τυχαία περιήγηση στην άκρη της αυτοκρατορίας, αλλά επίδειξη κυριαρχίας και μήνυμα προς την Ιαπωνία, η οποία έχει συνταχθεί με τις δυτικές κυρώσεις κατά της Ρωσίας για την εισβολή στην Ουκρανία.
56 νησιά ανάμεσα σε δύο κόσμους
Οι Κουρίλες σχηματίζουν ένα ηφαιστειακό τόξο μήκους περίπου 1.150 χιλιομέτρων, από τη χερσόνησο Καμτσάτκα μέχρι το ιαπωνικό Χοκάιντο. Πρόκειται για 56 κύρια νησιά και πολλές μικρότερες νησίδες, συνολικής έκτασης περίπου 10.500 τετραγωνικών χιλιομέτρων.
Βρίσκονται πάνω στο λεγόμενο Δαχτυλίδι της Φωτιάς του Ειρηνικού, με δεκάδες ενεργά ηφαίστεια, συχνούς σεισμούς, τσουνάμι, ομίχλη και σκληρούς χειμώνες. Από τα 56 νησιά μόνο 8 κατοικούνται μόνιμα.
Η Ιαπωνία δεν διεκδικεί ολόκληρη την αλυσίδα. Διεκδικεί τα 4 νοτιότερα συμπλέγματα, το Ετορόφου ή Ιτουρούπ, το Κουνασίρι ή Κουνασίρ, το Σικόταν και τις νησίδες Χαμπομάι. Τα ονομάζει «Βόρεια Εδάφη» και αποφεύγει τον ρωσικό όρο «Νότιες Κουρίλες», επειδή υποστηρίζει ότι τα τέσσερα αυτά νησιά δεν ανήκουν στις Κουρίλες από τις οποίες παραιτήθηκε μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Ολόκληρο το αρχιπέλαγος υπάγεται σήμερα στην Περιφέρεια Σαχαλίνης της Ρωσικής Ομοσπονδίας, ο συνολικός πληθυσμός του υπολογίζεται σε περίπου 20.000 με 21.500 κατοίκους, ενώ στα 4 διαφιλονικούμενα νησιά ζουν περίπου 18.000 άνθρωποι.
Η κυρίαρχη γλώσσα είναι η ρωσική. Η διοίκηση, η εκπαίδευση και η δημόσια ζωή λειτουργούν αποκλειστικά σχεδόν στα ρωσικά, ενώ η ιαπωνική γλώσσα, η οποία κυριαρχούσε μέχρι το 1945, επιβιώνει στις παλαιές ονομασίες, στα αρχεία και στη μνήμη των οικογενειών που εκδιώχθηκαν με την βία.
Οι κάτοικοι είναι κυρίως Ρώσοι ή απόγονοι εποίκων που μεταφέρθηκαν από διάφορα μέρη της Σοβιετικής Ένωσης. Ασχολούνται κυρίως με την αλιεία, την επεξεργασία θαλασσινών, τις δημόσιες υπηρεσίες, τις κατασκευές και τις στρατιωτικές εγκαταστάσεις.
Οι Αϊνού πριν από τη Μόσχα και το Τόκιο
Πριν η Ρωσία και η Ιαπωνία αρχίσουν να σχεδιάζουν σύνορα, οι Κουρίλες αποτελούσαν πατρίδα των Αϊνού, του αυτόχθονα λαού του Χοκάιντο, της Σαχαλίνης και της νησιωτικής αλυσίδας.
Ακόμη και η λέξη «Κουρίλες» πιθανότατα προέρχεται από τη λέξη «κουρ» στη γλώσσα των Αϊνού, που σημαίνει άνθρωπος. Πολλά ονόματα νησιών έχουν επίσης καταγωγή από τη γλώσσα τους.
Οι Αϊνού υπέστησαν διαδοχικές πολιτικές αφομοίωσης και από τις δύο αυτοκρατορίες. Η τσαρική Ρωσία τους εκχριστιάνιζε και τους ενέτασσε στη ρωσική διοίκηση, ενώ η Ιαπωνία της περιόδου Μέιτζι περιόρισε ή απαγόρευσε τη γλώσσα, τις θρησκευτικές τελετές και τον παραδοσιακό τρόπο ζωής τους.
Η γλώσσα των Αϊνού, η οποία δεν συγγενεύει αποδεδειγμένα ούτε με τα ιαπωνικά ούτε με τα ρωσικά, έφθασε στα πρόθυρα της εξαφάνισης και η UNESCO καταγράφει τις σημερινές προσπάθειες αναβίωσής της.
Μετά τη σοβιετική κατάληψη, οι Αϊνού των νότιων Κουρίλων εκδιώχθηκαν μαζί με τον ιαπωνικό πληθυσμό και η σημερινή ανθρωπογεωγραφία δεν αποτελεί φυσική συνέχεια της ιστορίας των νησιών αλλά αποτέλεσμα οργανωμένου ρωσικού εποικισμού.
Οι συνθήκες που άλλαζαν συνεχώς τον χάρτη
Η πρώτη επίσημη οριοθέτηση ανάμεσα στη Ρωσία και την Ιαπωνία έγινε με τη Συνθήκη της Σιμόντα το 1855. Τα σύνορα τοποθετήθηκαν μεταξύ των νησιών Ετορόφου και Ουρούπ. Τα νησιά νοτίως της γραμμής αναγνωρίστηκαν ως ιαπωνικά και όσα βρίσκονταν βορειότερα ως ρωσικά. Η Σαχαλίνη παρέμεινε χωρίς καθορισμένο σύνορο, με παρουσία και των δύο χωρών.
Το 1875, με τη Συνθήκη της Αγίας Πετρούπολης, η Ιαπωνία παραχώρησε στη Ρωσία τις αξιώσεις της στη Σαχαλίνη και απέκτησε ως αντάλλαγμα το σύνολο των Κουρίλων. Μετά τη νίκη της στον ρωσοϊαπωνικό πόλεμο, απέκτησε το 1905 και τη νότια Σαχαλίνη μέχρι τον 50ό παράλληλο.
Η μεγάλη ανατροπή ήρθε το 1945. Στη Γιάλτα, ο Στάλιν συμφώνησε με τον Ρούζβελτ και τον Τσόρτσιλ να εισέλθει στον πόλεμο κατά της Ιαπωνίας, με αντάλλαγμα τη νότια Σαχαλίνη και τις Κουρίλες. Η Ιαπωνία προφανώς που μετείχε στον Άξονα, δεν συμμετείχε σε αυτή τη συμφωνία.
Η Σοβιετική Ένωση κήρυξε τον πόλεμο στην Ιαπωνία στις 8 Αυγούστου 1945. Η ημερομηνία έχει σημασία. Μπήκε στον πόλεμο μόλις δύο ημέρες μετά την ρίψη της πρώτης ατομικής βόμβας και την ουσιαστική αδυναμία της Ιαπωνίας να συνεχίσει την στρατιωτική της δραστηριότητα. Οι σοβιετικές δυνάμεις κατέλαβαν τις Κουρίλες μεταξύ 18 Αυγούστου και αρχών Σεπτεμβρίου 1945. Τα 4 νοτιότερα νησιά καταλήφθηκαν από τις 28 Αυγούστου μέχρι τις 5 Σεπτεμβρίου και αυτό συνέβη αφού η Ιαπωνία είχε ανακοινώσει την αποδοχή της παράδοσης στις 15 Αυγούστου.
Περίπου 17.000 Ιάπωνες κάτοικοι απομακρύνθηκαν διά της βίας μέχρι το 1948 ή το 1949 και αντικαταστάθηκαν από στρατιωτικούς, ψαράδες, δημόσιους υπάλληλους και άλλους έποικους από τη Σιβηρία και τη ρωσική Άπω Ανατολή. Το ιαπωνικό υπουργείο Εξωτερικών καταγράφει την εκδίωξη ολόκληρου του ιαπωνικού πληθυσμού.
Η γκρίζα νομική ζώνη
Η Συνθήκη Ειρήνης του Σαν Φρανσίσκο το 1951 προέβλεπε ότι η Ιαπωνία παραιτείται από τη νότια Σαχαλίνη και τις Κουρίλες, αλλά δεν προσδιόριζε, σε ποιο κράτος μεταβιβάζονταν. Η Σοβιετική Ένωση αρνήθηκε να υπογράψει τη συνθήκη.
Το Τόκιο υποστηρίζει ότι τα νησιά Ετορόφου, Κουνασίρι, Σικόταν και Χαμπομάι δεν συμπεριλαμβάνονται στις Κουρίλες από τις οποίες παραιτήθηκε. Η Μόσχα αντιτείνει ότι ολόκληρη η νησιωτική αλυσίδα πέρασε νομίμως στη Σοβιετική Ένωση ως αποτέλεσμα του πολέμου και των συμφωνιών των νικητριών δυνάμεων, περίπου ως λάφυρα.
Το 1956, η Κοινή Σοβιετοϊαπωνική Διακήρυξη τερμάτισε την εμπόλεμη κατάσταση και αποκατέστησε τις διπλωματικές σχέσεις των δύο χωρών. Η Μόσχα συμφώνησε να παραδώσει το Σικόταν και τις Χαμπομάι μετά την υπογραφή συνθήκης ειρήνης, αλλά δεν δεσμεύθηκε για τα δύο μεγαλύτερα νησιά, το Ιτουρούπ και το Κουνασίρ.
Ο Ιάπωνας πρώην πρωθυπουργός Σίνζο Άμπε επιχείρησε να οικοδομήσει προσωπική σχέση με τον Πούτιν, προσφέροντας οικονομική συνεργασία και κοινές επενδύσεις και το 2018 οι δύο ηγέτες συμφώνησαν να επιταχύνουν τις συνομιλίες στη βάση της διακήρυξης του 1956.
Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία ακύρωσε και αυτή την προοπτική και η Ιαπωνία συντάχθηκε με την G7 και επέβαλε κυρώσεις. Η Ρωσία απάντησε το 2022 διακόπτοντας τις διαπραγματεύσεις, παγώνοντας τα κοινά οικονομικά σχέδια και καταργώντας τις επισκέψεις χωρίς βίζα για τους Ιάπωνες πρώην κατοίκους των νησιών. Τον Φεβρουάριο του 2026 το Κρεμλίνο επιβεβαίωσε ότι δεν διεξάγεται κανένας διάλογος για συνθήκη ειρήνης.
Ψάρια, μέταλλα και πυρηνικά υποβρύχια
Οι Κουρίλες διαθέτουν πλούσιους αλιευτικούς πόρους, κοιτάσματα χρυσού, αργύρου και άλλων μετάλλων, καθώς και πιθανές ενεργειακές προοπτικές. Αυτά έχουν οικονομική αξία, αλλά δεν εξηγούν από μόνα τους την αδιαλλαξία της Μόσχας, η οποία σχετίζεται με τη γεωγραφία. Η αλυσίδα των Κουρίλων νήσων λειτουργεί ως φυσική πύλη ανάμεσα στη Θάλασσα του Οχότσκ και στον Ειρηνικό. Η Θάλασσα του Οχότσκ αποτελεί προστατευμένο χώρο επιχειρήσεων για τα ρωσικά πυρηνοκίνητα υποβρύχια που φέρουν βαλλιστικούς πυραύλους.
Ο έλεγχος των νησιών επιτρέπει στη Ρωσία να παρακολουθεί την είσοδο ξένων πλοίων και να διατηρεί ασφαλή έξοδο για τον Στόλο του Ειρηνικού. Από το 2015 ενίσχυσε τη στρατιωτική παρουσία της με νέα στρατόπεδα, αεροπορικές εγκαταστάσεις, αντιπλοϊκά συστήματα και πυραύλους S-400.
Τα νησιά Ιτουρούπ και Κουνασίρ δεν αντιμετωπίζονται πλέον ως διαπραγματευτικά χαρτιά, αλλά ως τμήματα μιας ζώνης προστασίας της ρωσικής πυρηνικής αποτροπής.
Δεν είναι η μόνη μεταπολεμική λεία
Οι Κουρίλες αποτελούν μέρος ενός ευρύτερου χάρτη εδαφικών κερδών που απέκτησε η Σοβιετική Ένωση πριν και αμέσως μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και τα οποία σήμερα βρίσκονται εντός της Ρωσικής Ομοσπονδίας.
Οι περιπτώσεις δεν έχουν όλες την ίδια νομική βάση, αλλά παρουσιάζουν ορισμένα κοινά χαρακτηριστικά. Στρατιωτική κατάληψη, απομάκρυνση ή φυγή του τοπικού πληθυσμού, εγκατάσταση Ρώσων εποίκων και μεταγενέστερη επίκληση της νέας δημογραφικής πραγματικότητας ως απόδειξης κυριαρχίας. Με τον ίδιο τρόπο λειτουργεί και η Τουρκία στη Κύπρο και σε άλλα εδάφη που κατέλαβε με τη χρήση βίας.
Το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα είναι το Καλίνινγκραντ, η πρώην γερμανική Κένιγκσμπεργκ που ανήκε στη βόρειοανατολική Πρωσία. Καταλήφθηκε από τον Κόκκινο Στρατό το 1945 και τέθηκε υπό σοβιετική διοίκηση με τις αποφάσεις του Πότσδαμ. Το 1946 ενσωματώθηκε στη Ρωσική Σοβιετική Δημοκρατία και μετονομάστηκε προς τιμήν του Μιχαήλ Καλίνιν.
Ο γερμανικός πληθυσμός εκδιώχθηκε ή μετακινήθηκε και αντικαταστάθηκε από εποίκους, κυρίως Ρώσους. Σήμερα το Καλίνινγκραντ αποτελεί στρατιωτικοποιημένο ρωσικό θύλακα ανάμεσα στην Πολωνία και τη Λιθουανία, αποκομμένο από την υπόλοιπη Ρωσία.
Ανάλογη, αν και νομικά διευθετημένη, είναι η περίπτωση της νότιας Σαχαλίνης. Η Ιαπωνία την είχε αποκτήσει το 1905 και την έχασε με τη σοβιετική επίθεση του Αυγούστου 1945. Ο ιαπωνικός πληθυσμός εκδιώχθηκε, ενώ πολλοί Κορεάτες εργάτες που είχαν μεταφερθεί εκεί κατά την ιαπωνική κυριαρχία παρέμειναν εγκλωβισμένοι στη Σοβιετική Ένωση. Η Ιαπωνία παραιτήθηκε από τη νότια Σαχαλίνη το 1951 και σήμερα δεν τη διεκδικεί.
Στη δυτική πλευρά της Ρωσίας βρίσκονται τα φινλανδικά εδάφη που απέσπασε ο Στάλιν μετά τον Χειμερινό Πόλεμο του 1939 και του 1940 μετά από συμφωνία με τον Χίτλερ και διατήρησε μετά τον δεύτερο σοβιετοφινλανδικό πόλεμο. Σε αυτά περιλαμβάνονται ο Καρελιανός Ισθμός με το Βίμποργκ, τμήματα της Καρελίας γύρω από τη λίμνη Λάντογκα, περιοχές της Σάλλα και αργότερα το Πέτσαμο, το σημερινό Πετσένγκα, που έδινε στη Φινλανδία πρόσβαση στον Αρκτικό Ωκεανό.
Περίπου 400.000 Φινλανδοί και Καρελιανοί εγκατέλειψαν τις εστίες τους και η Φινλανδία αποδέχθηκε τελικά τις εδαφικές απώλειες με τις μεταπολεμικές συνθήκες και δεν προβάλλει σήμερα επίσημες διεκδικήσεις.
Ψευδοκράτος κράτος με ρωσικό κατοχικό στρατό
Μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, η Μόσχα δεν μπορούσε πάντοτε να προσαρτά εδάφη με τον παλαιό τρόπο και ανέπτυξε ένα διαφορετικό σύστημα ελέγχου. Υποστήριζε αποσχιστικά καθεστώτα, εγκαθιστούσε ή διατηρούσε στρατεύματα και δημιουργούσε συγκρούσεις που δεν λύνονταν αλλά «πάγωναν».
Η Υπερδνειστερία αποτελεί ίσως το καθαρότερο παράδειγμα. Είναι μια στενή λωρίδα γης ανατολικά του Δνείστερου ποταμού, διεθνώς αναγνωρισμένη ως τμήμα της Μολδαβίας. Αποσχίστηκε το 1990, φοβούμενη την άνοδο του μολδαβικού εθνικού κινήματος και ενδεχόμενη ένωση της Μολδαβίας με τη Ρουμανία.
Το 1992 ξέσπασε πόλεμος μεταξύ των Ρώσων εποίκων αποσχιστών και των μολδαβικών δυνάμεων. Η ρωσική 14η Στρατιά, η οποία βρισκόταν ήδη στην περιοχή, επενέβη υπέρ των αυτονομιστών και η στρατιωτική της παρέμβαση σταθεροποίησε το αποσχιστικό καθεστώς και υποχρέωσε τη Μολδαβία να αποδεχθεί κατάπαυση του πυρός.
Έκτοτε η Υπερδνειστερία λειτουργεί ως ψευδοκράτος χωρίς διεθνή αναγνώριση. Διαθέτει «κυβέρνηση», νόμισμα, στρατό, «αστυνομία» και σοβιετική αισθητική, αλλά εξαρτάται πολιτικά, στρατιωτικά και οικονομικά από τη Ρωσία. Περίπου οι μισοί από τους περίπου 350.000 κατοίκους διαθέτουν ήδη ρωσικά διαβατήρια. Τον περασμένο Μάιο ο Πούτιν διευκόλυνε περαιτέρω τη χορήγηση ρωσικής υπηκοότητας, προκαλώντας την έντονη αντίδραση της Μολδαβίας. Το Κισινάου χαρακτήρισε την απόφαση νέο πλήγμα κατά της κυριαρχίας του.
Στην περιοχή βρίσκονται περίπου 1.500 Ρώσοι στρατιωτικοί, αρκετοί από τους οποίους είναι ντόπιοι με ρωσική υπηκοότητα. Η Μόσχα τους αποκαλεί ειρηνευτές ή φρουρούς των τεράστιων αποθηκών πυρομαχικών στο Κομπάσνα. Η Μολδαβία θεωρεί την παρουσία τους παράνομη και ζητεί την αποχώρησή τους. Το ίδιο ζήτησε και η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ το 2018 με ψήφισμα για την πλήρη και άνευ όρων απομάκρυνση των ξένων στρατιωτικών δυνάμεων από το μολδαβικό έδαφος. Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων έχει αποφανθεί ότι η Ρωσία ασκεί αποτελεσματικό έλεγχο στην περιοχή. Το ίδιο έχει αποφανθεί το ΕΔΑΔ και για τον έλεγχο τους ψευδοκράτους στη Κύπρο από την Τουρκία.
Η Υπερδνειστερία δεν έχει ενσωματωθεί τυπικά στη Ρωσία. Η λειτουργία της, όμως, επιτρέπει στη Μόσχα να διατηρεί μόνιμο στρατιωτικό και πολιτικό μοχλό πίεσης σε μια χώρα που επιδιώκει ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Νότια Οσετία και Αμπχαζία, ακόμα δύο ψευδοκράτη
Παρόμοια μέθοδος εφαρμόστηκε και στη Γεωργία. Μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, η Νότια Οσετία και η Αμπχαζία επιχείρησαν να αποσχιστούν. Ακολούθησαν πόλεμοι, εκτοπισμοί και συμφωνίες κατάπαυσης του πυρός, με τη Ρωσία να εμφανίζεται ως μεσολαβητής και ειρηνευτής, ενώ συγχρόνως εξόπλιζε, χρηματοδοτούσε και πολιτογραφούσε τους κατοίκους των αποσχιστικών περιοχών.
Τον Αύγουστο του 2008, έπειτα από μήνες κλιμάκωσης και συγκρούσεων, η Γεωργία εξαπέλυσε επίθεση στο Τσχινβάλι, πρωτεύουσα της Νότιας Οσετίας. Η Ρωσία απάντησε με συντριπτική στρατιωτική επέμβαση, όχι μόνο στη Νότια Οσετία αλλά και βαθιά μέσα στο γεωργιανό έδαφος.
Μετά τον πόλεμο η Μόσχα αναγνώρισε τη Νότια Οσετία και την Αμπχαζία ως «ανεξάρτητα κράτη» (ψευδοκράτη). Η συντριπτική πλειονότητα της διεθνούς κοινότητας εξακολουθεί να τις αναγνωρίζει ως τμήματα της Γεωργίας. Μόνο η Ρωσία και ελάχιστα ακόμη κράτη αναγνωρίζουν την υποτιθέμενη ανεξαρτησία τους.
Στη Νότια Οσετία λειτουργεί μεγάλη ρωσική στρατιωτική βάση, χρησιμοποιείται το ρωσικό ρούβλι και μεγάλο μέρος του πληθυσμού διαθέτει ρωσικά διαβατήρια. Οι τοπικές αρχές συζητούν κατά καιρούς ακόμη και την επίσημη ένταξη στη Ρωσική Ομοσπονδία. Στην Αμπχαζία υπάρχουν επίσης χιλιάδες Ρώσοι στρατιωτικοί, ενώ η Μόσχα έχει συμφωνήσει για μόνιμη βάση και ναυτικές διευκολύνσεις στη Μαύρη Θάλασσα.
Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων αποφάνθηκε ότι η Ρωσία ασκεί «αποτελεσματικό έλεγχο» στη Νότια Οσετία και την Αμπχαζία μετά την κατάπαυση του πυρός του 2008, λόγω της ισχυρής στρατιωτικής παρουσίας και της εξάρτησης των τοπικών καθεστώτων από τη Μόσχα. Το Δικαστήριο απέδωσε στη Ρωσία ευθύνη για σοβαρές παραβιάσεις, εκτελέσεις, λεηλασίες, καταστροφές κατοικιών, παράνομες κρατήσεις και παρεμπόδιση της επιστροφής εκτοπισμένων Γεωργιανών. Η απόφαση περιγράφει ρητώς τη συνεχιζόμενη ρωσική παρουσία ως αποτελεσματικό έλεγχο, και σε αυτή την περίπτωση όπως περιγράφεται και η τουρκική κατοχή στη Κύπρο.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση εξακολουθεί να χρησιμοποιεί τον όρο «κατεχόμενες περιοχές» για τη Νότια Οσετία και την Αμπχαζία. Ενώ οι διεθνείς οργανισμοί δεν έχουν πρόσβαση στις δύο περιοχές.
Από την προσάρτηση στην ελεγχόμενη ασάφεια
Οι Κουρίλες, το Καλίνινγκραντ, η νότια Σαχαλίνη και τα πρώην φινλανδικά εδάφη είναι περιπτώσεις σοβιετικών στρατιωτικών κερδών που ενσωματώθηκαν επισήμως στην ΕΣΣΔ και πέρασαν στη Ρωσική Ομοσπονδία μετά το 1991. Ορισμένες κατοχυρώθηκαν με συνθήκες. Οι Κουρίλες όμως παραμένουν ανοικτή διαφορά.
Η Υπερδνειστερία, η Νότια Οσετία και η Αμπχαζία ανήκουν σε διαφορετική κατηγορία. Δεν αποτελούν επισήμως τμήματα της Ρωσίας. Βρίσκονται, όμως, υπό στρατιωτικό, πολιτικό και οικονομικό έλεγχο της Μόσχας και χρησιμοποιούνται ως μοχλοί πίεσης σε βάρος της Μολδαβίας και της Γεωργίας.
Η Κριμαία το 2014 και οι ουκρανικές περιφέρειες που η Μόσχα ισχυρίζεται ότι προσάρτησε μετά το 2022 αποτέλεσαν την επιστροφή στην ωμή μέθοδο της επίσημης αρπαγής εδαφών. Δημοψηφίσματα παρωδία υπό κατοχή, διανομή ρωσικών διαβατηρίων, αλλαγή διοίκησης και επίκληση μιας νέας πραγματικότητας που δημιούργησαν τα όπλα.
Η μορφή αλλάζει ανάλογα με τις περιστάσεις. Άλλοτε η Μόσχα προσαρτά, άλλοτε αναγνωρίζει μια κατασκευασμένη «ανεξαρτησία» και άλλοτε διατηρεί στρατεύματα που τα βαφτίζει ειρηνευτικά. Ο στόχος παραμένει πάντα ίδιος. Να δημιουργείται ένα τετελεσμένο και, όσο περνούν τα χρόνια, να παρουσιάζεται ως μη αναστρέψιμη ιστορική πραγματικότητα. Και πάλι ότι ακριβώς κάνει η Τουρκία.
Αυτό ακριβώς υπενθύμισε η χθεσινή επίσκεψη Πούτιν στο Ιτουρούπ. Η Ρωσία δεν θεωρεί αδιαπραγμάτευτα μόνο τα εδάφη που είχε πριν από τον πόλεμο, αλλά και όσα κατέκτησε επί Στάλιν ή απέκτησε αργότερα μέσω στρατιωτικών επεμβάσεων και ελεγχόμενων αποσχίσεων.
Το παράδοξο είναι ότι ο Πούτιν πήγε να επιδείξει ισχύ σε νησιά που απέχουν λίγα χιλιόμετρα από την Ιαπωνία, την ώρα που η δική του ελευθερία κινήσεων μέσα στη Ρωσία περιορίζεται από drones μιας χώρας την οποία πίστευε ότι θα καταλάμβανε σε λίγες ημέρες.