Από τα drones και τα νέα εργοστάσια πυρομαχικών μέχρι τα καταφύγια, τις εκκενώσεις πληθυσμών και την προστασία των δικτύων, ολόκληρη η ήπειρος προετοιμάζεται για έναν ενδεχόμενο μεγάλο πόλεμο.
Η Ευρώπη δεν προετοιμάζεται επειδή κάποιος στις Βρυξέλλες ξύπνησε ένα πρωί και αποφάσισε ότι του έλειψε ο Ψυχρός Πόλεμος. Προετοιμάζεται επειδή, σχεδόν πέντε χρόνια μετά την εισβολή πλήρους κλίμακας της Ρωσίας στην Ουκρανία, όσα θεωρούνταν περίπου αδιανόητα στις αρχές του 2022 έχουν γίνει μέρος της ευρωπαϊκής καθημερινότητας.
Πόλεμος ανθρωποσφαγής σε ευρωπαϊκό έδαφος, εκατοντάδες χιλιάδες drones, βαλλιστικοί πύραυλοι, καταστροφή ενεργειακών υποδομών, σαμποτάζ, κυβερνοεπιθέσεις, παρεμβολές GPS, επιχειρήσεις επηρεασμού εκλογών και απόπειρες παράκαμψης των κυρώσεων.
Η διαφορά σε σχέση με τα όσα ξέραμε πριν 5 χρόνια είναι εντυπωσιακή. Οι αμυντικές δαπάνες των κρατών μελών της ΕΕ υπολογίζεται ότι θα φτάσουν το 2026 τα €454 δισεκατομμύρια, αυξημένες κατά 75,3% σε σχέση με το 2021. Στο ΝΑΤΟ οι ευρωπαϊκές χώρες και ο Καναδάς αύξησαν μόνο μέσα στο 2025 τις πραγματικές βασικές αμυντικές δαπάνες τους κατά σχεδόν 20%.
Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι υπάρχει κάποια μυστική ημερομηνία κατά την οποία ο ρωσικός στρατός θα περάσει τα σύνορα της Εσθονίας ή της Πολωνίας. Η εσθονική υπηρεσία εξωτερικών πληροφοριών, μία από τις υπηρεσίες που αντιμετωπίζουν τη Ρωσία με τη μεγαλύτερη καχυποψία, εκτιμούσε τον Φεβρουάριο ότι δεν αναμένεται ρωσική επίθεση σε χώρα του ΝΑΤΟ στο άμεσο μέλλον. Στην ίδια έκθεση όμως σημείωνε ότι η Μόσχα ανασυγκροτεί γρήγορα τις στρατιωτικές δυνάμεις της και αυξάνει τόσο πολύ την παραγωγή πυρομαχικών ώστε να μπορεί να πολεμά στην Ουκρανία και ταυτοχρόνως να δημιουργεί αποθέματα για μελλοντικές συγκρούσεις.
Από το 2% στο 5%
Για χρόνια οι ευρωπαϊκές χώρες τσακώνονταν ακόμη και για το αν έπρεπε να δαπανούν το 2% του ΑΕΠ τους στην άμυνα. Σήμερα το ΝΑΤΟ έχει συμφωνήσει σε στόχο 5% μέχρι το 2035. Το 3,5% αφορά τις καθαρά στρατιωτικές ανάγκες και έως 1,5% μπορεί να κατευθύνεται σε υποδομές, προστασία δικτύων, πολιτική ετοιμότητα, καινοτομία και αμυντική βιομηχανία.
Η ΕΕ παράλληλα δημιούργησε το Readiness 2030. Το σχέδιο φιλοδοξεί να κινητοποιήσει έως €800 δισ, με το SAFE να διαθέτει €150 δισ. σε δάνεια για κοινές αγορές πυρομαχικών, πυραύλων, αεράμυνας, drones και άλλων συστημάτων.
Σήμερα η έννοια της άμυνας έχει αλλάξει. Δεν αγοράζονται μόνο άρματα και αεροσκάφη, αλλά ελέγχεται αν οι γέφυρες μπορούν να σηκώσουν ένα άρμα Leopard, αν τα τρένα μπορούν να μεταφέρουν στρατεύματα από τη Γαλλία στην Πολωνία, αν υπάρχουν αποθέματα καυσίμων και τροφίμων, αν τα νοσοκομεία λειτουργούν χωρίς ηλεκτρισμό, αν οι πολίτες μπορούν να προειδοποιηθούν σε λίγα λεπτά και αν εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι μπορούν να μετακινηθούν σε περίπτωση πολέμου.
Τον Μάρτιο, Σουηδία, Δανία, Εσθονία, Φινλανδία, Γερμανία, Ισλανδία, Λετονία, Λιθουανία, Νορβηγία και Πολωνία υπέγραψαν μνημόνιο για διασυνοριακές εκκενώσεις αμάχων σε περίπτωση μεγάλης κρίσης ή πολέμου, αξιοποιώντας τα μαθήματα της Ουκρανίας.
Πολωνία: 4,81% του ΑΕΠ στην άμυνα
Η Πολωνία, για το 2026 έχει δεσμεύσει το 4,81% του ΑΕΠ, για την άμυνα.
Η Βαρσοβία ενισχύει ανθρώπινο δυναμικό, αεράμυνα, πυραυλικά συστήματα, μη επανδρωμένα μέσα και κυβερνοάμυνα. Παράλληλα κατασκευάζει το East Shield στα σύνορα με Ρωσία και Λευκορωσία, με εμπόδια, θέσεις άμυνας και υποδομές που θα δυσκόλευαν ταχεία προέλαση.
Δεν είναι απλώς επανεξοπλισμός. Είναι επιστροφή στη λογική της εδαφικής άμυνας με την μνήμη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου όταν Γερμανία και ΕΣΣΔ διαμέλισαν την χώρα.
Εσθονία, Λετονία, Λιθουανία
Η Εσθονία διαθέτει το 2026, το 5,4% του ΑΕΠ, περίπου €2,4 δισ. Περισσότερο από το μισό κατευθύνεται σε προμήθειες, ενώ η χώρα αυξάνει πυρομαχικά, πυραυλικά μέσα και υποδομές.
Η Λετονία κινείται κοντά στο 5%, με τον τελευταίο υπολογισμό του υπουργείου Άμυνας να τοποθετεί τις δαπάνες στο 4,73% του ΑΕΠ. Προτεραιότητες είναι η άμυνα των ανατολικών συνόρων, τα drones, η αεράμυνα και η εγχώρια αμυντική βιομηχανία.
Η Λιθουανία έχει προϋπολογίσει περίπου €4,8 δισ, 5,37% του ΑΕΠ. Προμηθεύεται άρματα, HIMARS, συστήματα NASAMS, αντιαεροπορικά μικρότερου βεληνεκούς και ολοκληρωμένη δυνατότητα αντιμετώπισης drones, ενώ δημιουργεί εγκαταστάσεις για μόνιμη γερμανική παρουσία.
Στις τρεις Βαλτικές Δημοκρατίες η ρωσική απειλή είναι περισσότερο επικίνδυνη, όχι επειδή γνωρίζει κάποιος ότι θα γίνει επίθεση, αλλά επειδή το γεωγραφικό βάθος είναι μικρό και η Ρωσία βρίσκεται κυριολεκτικά στην άλλη πλευρά των συνόρων.
Φινλανδία και Σουηδία. Τέλος οι αυταπάτες
Η Φινλανδία ποτέ δεν εγκατέλειψε πραγματικά την αντίληψη ότι ολόκληρη η κοινωνία πρέπει να είναι έτοιμη για κρίση. Για το 2026 ο αμυντικός της προϋπολογισμός είναι περίπου €6,3 δισ, 2,5% του ΑΕΠ, με 1,5 δισ. σε νέο υλικό και 1,4 δισ. στο πρόγραμμα των μαχητικών αεροσκαφών. Παράλληλα επενδύει σε καταφύγια και διαθέτει επιπλέον €50,2 εκατ. για αντιμετώπιση drones από συνοριοφυλακή και αστυνομία.
Το ακόμη πιο ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι η Φινλανδία υπολογίζει δαπάνες πολιτικής ετοιμότητας και ανθεκτικότητας που αντιστοιχούν σε 2,4% του ΑΕΠ πέραν της κλασικής στρατιωτικής δαπάνης.
Η Σουηδία διαθέτει 175 δισ. σουηδικές κορώνες, 2,8% του ΑΕΠ, με στόχο το 3,5% ήδη από το 2030. Η χώρα που για δύο αιώνες είχε χτίσει μεγάλο μέρος της ταυτότητάς της γύρω από τη στρατιωτική ουδετερότητα είναι πλέον στο ΝΑΤΟ και επαναφέρει σε πλήρη λειτουργία το δόγμα της «συνολικής άμυνας».
Νορβηγία, Δανία και Ισλανδία
Η Νορβηγία αυξάνει σταθερά τις δαπάνες και τις επενδύσεις σε ναυτικές, αεροπορικές και χερσαίες δυνάμεις, ενώ μεγάλο μέρος της προετοιμασίας αφορά πολιτική ανθεκτικότητα, τηλεπικοινωνίες, καύσιμα και κρίσιμες υποδομές.
Η Δανία δίνει στην άμυνα περίπου 3,5% του ΑΕΠ το 2026, ενώ το συνολικό δημοσιονομικό πλαίσιο που έχει δεσμευτεί για ενίσχυση άμυνας και ασφάλειας φτάνει τις εκατοντάδες δισεκατομμύρια κορώνες. Παράλληλα στέλνει έως 850 στρατιώτες στη Λετονία και επενδύει σε πυραύλους για αεροσκάφη F-35, εξοπλισμό χειμερινών επιχειρήσεων και παραγωγή πυρομαχικών.
Η Ισλανδία δεν διαθέτει στρατό, αλλά η γεωγραφική θέση της, την καθιστά κρίσιμη. Ενισχύει ραντάρ, επικοινωνίες και υποδομές υποδοχής συμμαχικών δυνάμεων. Το ΝΑΤΟ έχει ήδη ενισχύσει την παρουσία του στον Αρκτικό Κύκλο με το Arctic Sentry και νέα πολυεθνική δύναμη στη Φινλανδία.
Η Γερμανία που δεν ήθελε να μιλάει για πόλεμο
Στη Γερμανία έχουν έρθει στην κυριολεξία τα πάνω κάτω. Οι συνολικές αμυντικές δαπάνες για το 2026 ανέρχονται περίπου στα €82,7 δισ, 2,8% του ΑΕΠ, και προβλέπεται να φτάσουν στο 3,5% το 2029. Σχεδιάζει επίσης αύξηση προσωπικού στις ένοπλες δυνάμεις.
Παράλληλα, το Βερολίνο επενδύει δισεκατομμύρια στην πολιτική προστασία, στους μηχανισμούς προειδοποίησης, στην εφεδρική ηλεκτροδότηση, στο νερό και στη δυνατότητα του κράτους να συνεχίσει να λειτουργεί σε πολεμικές συνθήκες.
Για μια χώρα που πριν από λίγα χρόνια δυσκολευόταν ακόμη και να χρησιμοποιήσει τη λέξη «επανεξοπλισμός», λόγω του αμαρτωλού παρελθόντος της, η αλλαγή είναι σοκαριστική.
Γαλλία και Βρετανία στον ίδιο βηματισμό
Η Γαλλία έχει προϋπολογισμό €57,1 δισ. για την άμυνα το 2026, αυξημένο κατά 6,7 δισ. μέσα σε έναν χρόνο. Προβλέπει περίπου 40.000 προσλήψεις, περιλαμβανομένων εφέδρων, και ενισχύει όπλα, πυρομαχικά και συστήματα που απαιτούνται για μάχη μεγάλης έντασης.
Η Βρετανία παρουσίασε τετραετές Defence Investment Plan 298 δισ. στερλινών. Πάνω από 5 δισ. κατευθύνονται σε drones και αυτόνομα συστήματα, ενώ επενδύονται μεγάλα ποσά σε πυρομαχικά, εργοστάσια εκρηκτικών, διάστημα και προστασία στρατιωτικών εγκαταστάσεων.
Η ουκρανική εμπειρία έχει αλλάξει και τα δύο κράτη. Το ερώτημα πλέον δεν είναι πόσα πανάκριβα συστήματα διαθέτεις, αλλά αν έχεις αρκετά πυρομαχικά, αρκετούς χειριστές και τη δυνατότητα να αντικαθιστάς γρήγορα ό,τι καταστρέφεται.
Ολλανδία και Βέλγιο
Η Ολλανδία κινείται προς 2,8% του ΑΕΠ και στοχεύει στο 3,5%. Το ιδιαίτερο ενδιαφέρον βρίσκεται στα drones. Μόνο ο στρατός ξηράς δημιουργεί περίπου 600 νέες θέσεις σχετικές με μη επανδρωμένα συστήματα, καθώς αντιμετωπίζει πλέον τη δυνατότητα να πολεμάει «με και εναντίον drones» ως βασική δεξιότητα.
Το Βέλγιο έχει δεσμευτεί να διατηρήσει τις δαπάνες στο 2% και να κινηθεί υψηλότερα τα επόμενα χρόνια, με επενδύσεις σε προσωπικό, υποδομές και νέες δυνατότητες.
Αυστρία και Ελβετία… αμυντική ουδετερότητα
Η ουδέτερη Αυστρία έχει αυξήσει τον αμυντικό προϋπολογισμό της στα €4,76 δισ. Ενισχύει ραντάρ, αγοράζει μαχητικά, αντιαεροπορικά συστήματα και συστήματα αντιμετώπισης drones. Το αυστριακό σχέδιο προβλέπει μεταξύ άλλων την αγορά 36 νέων μαχητικών αεροσκαφών, πολυεπίπεδη αντιαεροπορική άμυνα, δύο συστοιχίες κατά drones και συστήματα μεγάλου βεληνεκούς.
Η Ελβετία επενδύει επίσης σε αεράμυνα. Στο πρόγραμμα του 2026 περιλαμβάνονται πρόσθετα IRIS-T SLM και νέα συστήματα μικρού βεληνεκούς για προστασία σταθμών παραγωγής ηλεκτρισμού, αεροδρομίων και στρατιωτικών εγκαταστάσεων από πυραύλους και drones.
Η ουδετερότητα, είναι πολιτική κατάσταση, αλλά δεν είναι σύστημα αεράμυνας.
Ιταλία, Ισπανία και Πορτογαλία
Η Ιταλία έχει ξεπεράσει πλέον το 2% με τη νατοϊκή μέθοδο υπολογισμού και αυξάνει περαιτέρω την αμυντική και σχετική με την ασφάλεια δαπάνη. Ο τακτικός προϋπολογισμός του υπουργείου Άμυνας για το 2026 υπερβαίνει τα €32 δισ, ενώ η χώρα έχει εξασφαλίσει σχεδόν €14,9 δισ. μέσω SAFE.
Η Ισπανία ανέβασε το 2025 τη συνολική δαπάνη ασφάλειας και άμυνας στο 2% του ΑΕΠ, προσθέτοντας €10,47 δισ. Το πρόγραμμα περιλαμβάνει 31 μεγάλα σχέδια εκσυγχρονισμού, με έμφαση στην τεχνητή νοημοσύνη, τη ρομποτική, το διάστημα, τις κβαντικές τεχνολογίες και εφαρμογές διπλής χρήσης. Το 2026 ανακοίνωσε και συμμετοχή στη νέα χερσαία δύναμη του ΝΑΤΟ στη Φινλανδία.
Η Πορτογαλία αξιοποιεί €5,8 δισ. ευρώ από το SAFE για τη μεγαλύτερη προσπάθεια επανεξοπλισμού μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας. Αφορά νέες φρεγάτες, πυροβολικό, οχήματα, πυρομαχικά, αεράμυνα, drones και διαστημικές δυνατότητες.
Ρουμανία και Βουλγαρία στο μέτωπο της Μαύρης Θάλασσας
Η Ρουμανία διαθέτει για το 2026 περίπου 49,4 δισ. λέι για την άμυνα, περίπου 2,45% του ΑΕΠ, με πρόβλεψη για ακόμα μεγαλύτερες δαπάνες. Η χώρα φιλοξενεί κρίσιμες νατοϊκές υποδομές και βρίσκεται ακριβώς απέναντι από την περιοχή όπου διεξάγονται ρωσικές επιχειρήσεις στον Εύξεινο Πόντο.
Η Βουλγαρία εκσυγχρονίζεται με F-16 Block 70, Stryker και νέα πολεμικά πλοία, ενώ αναζητά πρόσθετη αεράμυνα, πυραυλικά συστήματα, ραντάρ και παράκτια άμυνα.
Τσεχία, Σλοβακία και Ουγγαρία
Η Τσεχία συνεχίζει προγράμματα εκσυγχρονισμού, αν και η αύξηση των δαπανών έχει επιβραδυνθεί. Οι πιο πρόσφατες εκτιμήσεις τοποθετούν τις δαπάνες του 2026 στο 1,7 με 1,8% του ΑΕΠ, με την κυβέρνηση να δεσμεύεται για επιστροφή στο 2% το 2027.
Η Σλοβακία, παρά τις σημαντικά διαφορετικές πολιτικές θέσεις της κυβέρνησής της για την Ουκρανία, διαθέτει το 2026 περίπου €2,87 δισ. στο υπουργείο Άμυνας.
Η Ουγγαρία, επίσης με πολιτική που αποκλίνει συχνά από τους περισσότερους Ευρωπαίους εταίρους ως προς τη Ρωσία, διατηρεί αμυντικές δαπάνες περίπου στο 2% και προϋπολογίζει 1,9 τρισ. φιορίνια για τις ένοπλες δυνάμεις.
Η στάση της Σλοβακίας και της Ουγγαρίας, δείχνει πως ο ευρωπαϊκός επανεξοπλισμός δεν αποτελεί μία ενιαία ιδεολογική εκστρατεία κατά της Ρωσίας. Ακόμη και οι κυβερνήσεις που επιδιώκουν στενότερες σχέσεις με τη Μόσχα δαπανούν περισσότερα για την άμυνα.
Κροατία και Σλοβενία
Η Κροατία διαθέτει περίπου €1,63 δισ, 2,08% του ΑΕΠ, μια αύξηση της τάξης του 20,9%. Αγοράζει Leopard, Bradley, HIMARS, Black Hawk, Bayraktar, αντιαεροπορικά και νέα πλοία. Ακόμη πιο χαρακτηριστικό είναι ότι επανέφερε υποχρεωτική βασική στρατιωτική εκπαίδευση, με περίπου 4.000 νεοσύλλεκτους το 2026.
Η Σλοβενία αναθεώρησε τον προϋπολογισμό της τον Σεπτέμβριο προσθέτοντας €296 εκατ. ώστε οι αμυντικές δαπάνες να φτάσουν το 2,03% του ΑΕΠ.
Ιρλανδία, Λουξεμβούργο και Μάλτα
Η στρατιωτικά ουδέτερη Ιρλανδία έχει αμυντικό προϋπολογισμό ρεκόρ, €1,5 δισ. Επενδύει για πρώτη φορά σοβαρά σε στρατιωτικά ραντάρ, επιτήρηση υποθαλάσσιων καλωδίων, ελικόπτερα, επικοινωνίες και προστασία κρίσιμων υποδομών.
Το Λουξεμβούργο, μικρό μεν αλλά με σημαντικούς οικονομικούς και διαστημικούς πόρους, διαθέτει περίπου €1,3 δισ. το 2026 και αυξάνει σταθερά τις δαπάνες, με προγράμματα σε ξηρά, αέρα, διάστημα, κυβερνοχώρο και υποδομές.
Η Μάλτα παραμένει πολύ χαμηλότερα σε στρατιωτικούς όρους, αλλά ο προϋπολογισμός των Ενόπλων Δυνάμεών της ανεβαίνει στα περίπου €100,6 εκατ, ενώ παράλληλα αναπτύσσονται προγράμματα κυβερνοασφάλειας.
Αλβανία, Μαυροβούνιο και Σκόπια
Η Αλβανία χαρακτηρίζει τον προϋπολογισμό του 2026 τον μεγαλύτερο μετά την ένταξή της στο ΝΑΤΟ. Επενδύει σε drones, συστήματα κατά drones, πυρομαχικά, τεθωρακισμένα, ψηφιοποίηση και πολιτική προστασία.
Το Μαυροβούνιο δαπανά πλέον πάνω από 2% του ΑΕΠ και συμμετέχει με προσωπικό στις προωθημένες δυνάμεις του ΝΑΤΟ στη Λετονία και τη Βουλγαρία.
Η Βόρεια Μακεδονία (Σκόπια) συνεχίζει την αύξηση και τον εκσυγχρονισμό του αμυντικού της προϋπολογισμού και συμμετέχει σε νατοϊκές αναπτύξεις στη Βουλγαρία και τη Λετονία. Η αξία για τις μικρότερες χώρες δεν βρίσκεται στην απόκτηση τεράστιων στρατών, αλλά στην ένταξή τους σε κοινές δομές, εκπαίδευση και διαλειτουργικότητα.
Στη Μολδαβία ο υβριδικός πόλεμος δεν είναι θεωρία
Η Μολδαβία, εκτός ΝΑΤΟ, έχει διαφορετικό πρόβλημα. Διαθέτει μικρές στρατιωτικές δυνατότητες, ρωσικά στρατεύματα στην αποσχισθείσα Υπερδνειστερία και βρίσκεται στο επίκεντρο επιχειρήσεων παραπληροφόρησης και ρωσικής επιρροής.
Τον Αύγουστο ενέκρινε πρόγραμμα εκσυγχρονισμού της άμυνας ως το 2030, που περιλαμβάνει επαγγελματικοποίηση, ενίσχυση ανθεκτικότητας, αντιμετώπιση υβριδικών απειλών και βαθύτερη σύνδεση με την ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφαλείας.
Η Ουκρανία είναι εργαστήριο του σύγχρονου πολέμου
Στην Ουκρανία βεβαίως δεν μιλάμε για προετοιμασία αλλά για πόλεμο. Μετά την αναθεώρηση του προϋπολογισμού του 2026, οι δαπάνες άμυνας και ασφάλειας ανέβηκαν σε περίπου 4,4 τρισ. γρίβνιες, με 2,3 τρισ. να προορίζονται για όπλα και στρατιωτικό εξοπλισμό.
Το σημαντικότερο προϊόν που εξάγει σήμερα η Ουκρανία προς τους συμμάχους της δεν είναι κάποιο συγκεκριμένο όπλο. Είναι η εμπειρία. Μαθαίνει στην Ευρώπη ότι η τεχνολογία αλλάζει σε εβδομάδες, ότι το φθηνό drone μπορεί να εξουδετερώσει όπλο εκατομμυρίων και ότι χωρίς τεράστια παραγωγική δυνατότητα ακόμη και το καλύτερο οπλικό σύστημα εξαντλείται.
Ο πόλεμος έχει ήδη περάσει τα ουκρανικά σύνορα
Το επιχείρημα ότι «κανένας δεν επιτέθηκε στην Ευρώπη» είναι ακριβές μόνο αν ως επίθεση θεωρούμε αποκλειστικά την είσοδο αρμάτων μάχης σε χώρα της ΕΕ.
Το Συμβούλιο της ΕΕ κατέγραψε τον Μάρτιο σαμποτάζ, κυβερνοεπιθέσεις, ξένη χειραγώγηση πληροφοριών, εκλογικές παρεμβάσεις και εργαλειοποίηση της μετανάστευσης ως μορφές υβριδικής απειλής και καταδίκασε ειδικά «τις επίμονες, συντονισμένες και μακροχρόνιες υβριδικές εκστρατείες της Ρωσίας και των πληρεξουσίων της».
Η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικής Δράσης προσθέτει στον κατάλογο εμπρηστικούς μηχανισμούς σε αεροσκάφη, ζημιές σε υποθαλάσσιες υποδομές, παραβιάσεις εναέριου χώρου, απόπειρες δολοφονιών και παρεμβολές με drones.
Πρόκειται για την περιοχή του «γκρίζου πολέμου», όπου ο αντίπαλος πιέζει, αποσταθεροποιεί και προκαλεί κόστος χωρίς να δίνει πάντοτε δικαιολογία που θα επέτρεπε στρατιωτική απάντηση.
Η παραπληροφόρηση και η προπαγάνδα
Η Ρωσία δεν χρειάζεται να πείσει εκατομμύρια Ευρωπαίους ότι ο Βλαντίμιρ Πούτιν είναι ένας ισχυρός καλοκάγαθος ηγέτης. Είναι αρκετό να τους πείσει ότι όλοι λένε ψέματα. Ότι δεν υπάρχει διαφορά μεταξύ εισβολέα και αμυνόμενου, ότι η Ουκρανία προκάλεσε την εισβολή, ότι οι κυρώσεις επιβλήθηκαν από την Ουάσιγκτον για να καταστρέψουν την Ευρώπη και ότι η δημοκρατία είναι απλώς διαφορετική μορφή χειραγώγησης.
Το Συμβούλιο της ΕΕ επέβαλε τον Απρίλιο κυρώσεις στην Euromore, την οποία περιγράφει ως κόμβο αναμετάδοσης φιλοκρεμλινικής παραπληροφόρησης, και στο Pravfond, οργανισμό που έχει ιδρυθεί και χρηματοδοτείται από το ρωσικό κράτος και χαρακτηρίζεται εργαλείο εξωτερικής επιρροής.
Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχει καταγράψει επανειλημμένα σχέσεις ρωσικών δικτύων με πρόσωπα και ομάδες τόσο της ακροδεξιάς όσο και της άκρας αριστεράς. Στο ψήφισμά του για τις ρωσικές παρεμβάσεις αναφέρεται ρητά ότι η Μόσχα διατηρούσε συστηματικές επαφές με κόμματα και κινήσεις και των δύο άκρων, ενώ καταγράφεται και η υπόθεση Voice of Europe, μέσω της οποίας φέρεται να διοχετεύθηκαν χρήματα για διάδοση φιλορωσικών θέσεων.
Η Εκκλησία και ο «ρωσικός κόσμος»
Η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία έχει αποκτήσει ιδιαίτερο ρόλο στο ιδεολογικό οικοδόμημα της σημερινής Μόσχας. Ο Πατριάρχης Κύριλλος έχει στηρίξει δημόσια τον πόλεμο και έχει προωθήσει την έννοια του Russkiy Mir, του «Ρωσικού Κόσμου», συνδέοντας θρησκεία, έθνος και γεωπολιτική.
Στη Μολδαβία η σύνδεση έχει πάρει πολύ πιο συγκεκριμένη μορφή. Έρευνα του Reuters κατέγραψε δεκάδες ορθόδοξους ιερείς που ταξίδεψαν στη Ρωσία με πληρωμένα έξοδα, έλαβαν κάρτες της ρωσικής κρατικής Promsvyazbank και συμμετείχαν στη δημιουργία σχεδόν 90 καναλιών Telegram με περιεχόμενο εναντίον της ευρωπαϊκής πορείας της χώρας. Η ρωσική πλευρά και εκκλησιαστικοί παράγοντες αρνήθηκαν ότι επρόκειτο για επιχείρηση πολιτικής επιρροής.
Στη Βουλγαρία, οι αρχές απέλασαν το 2023 τον επικεφαλής της Ρωσικής Εκκλησίας στη Σόφια και δύο ακόμη κληρικούς. Η βουλγαρική υπηρεσία εθνικής ασφαλείας ανέφερε ότι υπήρχαν στοιχεία για επηρεασμό δημόσιων και πολιτικών διαδικασιών υπέρ ρωσικών γεωπολιτικών συμφερόντων.
Στην Ελλάδα και την Κύπρο υπάρχουν ιστορικοί, πολιτιστικοί και εκκλησιαστικοί δεσμοί τους οποίους η Μόσχα προσπάθησε να αξιοποιήσει χωρίς όμως επιτυχία, καθώς τόσο η Εκκλησία της Ελλάδος όσο και η Εκκλησία της Κύπρου αναγνώρισαν την αυτοκεφαλία της Εκκλησίας της Ουκρανίας, προκαλώντας την έντονη αντίδραση της Μόσχας.
Ελλάδα: Μακριά η Ρωσία, κοντά η Τουρκία
Η θέση της Ελλάδας δεν μπορεί να ταυτιστεί με αυτή της Πολωνίας ή των Βαλτικών χωρών.
Δεν υπάρχουν στοιχεία ότι η Ρωσία σχεδιάζει άμεση συμβατική στρατιωτική επίθεση κατά της Ελλάδας. Η Αθήνα συμμετέχει στην ευρωπαϊκή και νατοϊκή αντιμετώπιση της ρωσικής απειλής επειδή η ασφάλεια της ανατολικής πτέρυγας επηρεάζει ολόκληρη τη Συμμαχία και επειδή η παραβίαση συνόρων στην Ευρώπη δημιουργεί προηγούμενο με ιδιαίτερη σημασία για την ίδια.
Ο άμεσος στρατιωτικός σχεδιασμός της Ελλάδας όμως κοιτάζει πρωτίστως προς την Τουρκία.
Η ελληνική αμυντική δαπάνη έχει ήδη ξεπεράσει το 3,5% του ΑΕΠ, ενώ εφαρμόζεται πρόγραμμα εκσυγχρονισμού περίπου €25 δισ.
Δεν είναι τυχαίο ότι η Ελλάδα διατηρούσε υψηλή αμυντική δαπάνη πολύ πριν από την εισβολή στην Ουκρανία, καθώς η απειλή προέρχεται από την Τουρκία.
Επομένως, για την Αθήνα η ευρωπαϊκή συζήτηση περί αποτροπής δεν είναι θεωρητική. Έχει ήδη απέναντί της μια χώρα που συνδέει άσκηση νομικού δικαιώματος της Ελλάδας για επέκταση των χωρικών της υδάτων με απειλή χρήσης στρατιωτικής βίας.
Ακριβώς γι’ αυτό η Αθήνα αντιμετωπίζει με ιδιαίτερη ευαισθησία την αρχή ότι τα σύνορα και οι διεθνείς συνθήκες δεν αλλάζουν με τη στρατιωτική ισχύ.
Κύπρος: Ο εισβολέας βρίσκεται εδώ
Για εμάς στην Κύπρο η διάκριση είναι ακόμη καθαρότερη.
Η Ρωσία αποτελεί υβριδική, πολιτική και ευρωπαϊκή πρόκληση, όμως η άμεση συμβατική στρατιωτική απειλή, όμως, δεν προέρχεται από τη Ρωσία.
Είναι ξεκάθαρο και το έχει τονίσει η κυβέρνηση και όλες οι πολιτικές δυνάμεις πως η ανάγκη ενίσχυσης της αποτρεπτικής ισχύος της Εθνικής Φρουράς σχετίζεται αποκλειστικά με τη συνεχιζόμενη κατοχή από τα τουρκικά στρατεύματα.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία όταν συζητείται στην Κύπρο αν η Ευρώπη «υπερβάλλει» επειδή επενδύει στην άμυνα. Η Κυπριακή Δημοκρατία είναι ίσως το μόνο κράτος μέλος της ΕΕ που έχει το μικρότερο περιθώριο να θεωρεί ότι η στρατιωτική ισχύς και η αποτροπή είναι ξεπερασμένες έννοιες.
Μέσω του SAFE έχουμε εξασφαλίσει περίπου €1,2 δισ, από τα οποία τα πρώτα €177,2 εκατ. εκταμιεύθηκαν τον Ιούνιο. Τα χρήματα μπορούν να χρησιμοποιηθούν για πυρομαχικά, πυραύλους, αεράμυνα και χερσαία συστήματα.
Ταυτόχρονα σχεδιάζεται αναβάθμιση της Ναυτικής Βάσης «Ευάγγελος Φλωράκης» και της Αεροπορικής Βάσης «Ανδρέας Παπανδρέου». Η άσκηση «ΑΡΓΟΝΑΥΤΗΣ 2026» δοκίμασε μάλιστα όχι μόνο στρατιωτικές δυνατότητες, αλλά σχέδια μαζικής υποδοχής και εκκένωσης πολιτών από γειτονικές εμπόλεμες περιοχές.
Για εμάς η ευρωπαϊκή αμυντική αφύπνιση έχει δύο επίπεδα. Το πρώτο είναι η συλλογική απειλή από την αποσταθεροποίηση της Ευρώπης και τις ρωσικές υβριδικές επιχειρήσεις και το δεύτερο είναι η Τουρκία.
Τουρκία, ο αδύναμος κρίκος της Δύσης
Η Τουρκία αποτελεί την πιο σύνθετη περίπτωση ολόκληρου του συστήματος.
Είναι μέλος του ΝΑΤΟ, διαθέτει τις δεύτερες σε μέγεθος ένοπλες δυνάμεις της Συμμαχίας, υποστηρίζει επισήμως την ανεξαρτησία και την εδαφική ακεραιότητα της Ουκρανίας και δεν αναγνωρίζει τη ρωσική προσάρτηση της Κριμαίας.
Εφάρμοσε επίσης τη Συνθήκη του Μοντρέ, περιορίζοντας τη διέλευση πολεμικών πλοίων προς τη Μαύρη Θάλασσα, επιλογή που είχε πρακτική σημασία για τη Ρωσία. Η Άγκυρα επιμένει ότι εφαρμόζει τη Συνθήκη αμερόληπτα και αυστηρά.
Μέχρι εδώ, η εικόνα δεν ταιριάζει καθόλου στην περιγραφή μιας «ρωσικής πέμπτης φάλαγγας μέσα στο ΝΑΤΟ».
Υπάρχει όμως και η άλλη μισή εικόνα.
Η Τουρκία δεν συμμετέχει στο δυτικό καθεστώς κυρώσεων εναντίον της Ρωσίας και το εμπορικό της σύστημα έχει επανειλημμένα χρησιμοποιηθεί ως μαύρη τρύπα παράκαμψής τους.
Τον Ιούλιο η ΕΕ ενέταξε τέσσερις οντότητες εγκατεστημένες στην Τουρκία στον 21ο γύρο κυρώσεων, κρίνοντας ότι υποστήριζαν το ρωσικό στρατιωτικοβιομηχανικό σύμπλεγμα ή διευκόλυναν την παράκαμψη των κυρώσεων.
Τον Ιανουάριο η OLAF αποκάλυψε διεθνή έρευνα για περισσότερα από 760 μεταχειρισμένα οχήματα που είχαν δηλωθεί ως εξαγωγές προς την Τουρκία, ενώ οι τελωνειακές αρχές συγκέντρωσαν στοιχεία ότι ο πραγματικός τελικός προορισμός ήταν η Ρωσία. Η υπόθεση αφορά ύποπτη παράκαμψη κυρώσεων και όχι απόδειξη ότι η τουρκική κυβέρνηση οργάνωσε τη διαδρομή.
Υπάρχει επίσης το γνωστό ζήτημα των ρωσικών S-400. Η αγορά τους οδήγησε στην απομάκρυνση της Τουρκίας από το πρόγραμμα F-35 και στην επιβολή αμερικανικών κυρώσεων. Το 2026 το θέμα παρέμενε ανοικτό στις σχέσεις Άγκυρας, Μόσχας και Ουάσιγκτον.
Η Τουρκία συνεπώς δεν είναι σύμμαχος της Ρωσίας αλλά ούτε και πιστός σύμμαχος του ΝΑΤΟ. Πατάει σε δύο βάρκες και το αποτέλεσμα είναι να λειτουργεί ως μία από τις σημαντικότερες ρωγμές στο σύστημα κυρώσεων.
«Δεν θα επιτεθούμε σε κανέναν»
Προχθές το Κρεμλίνο επανέλαβε ότι η Ρωσία δεν αποτελεί απειλή για τη Γαλλία ή οποιαδήποτε άλλη ευρωπαϊκή χώρα και ότι δεν επιχειρεί να εκφοβίσει ή να αποσταθεροποιήσει άλλες χώρες.
Δεν υπάρχει τρόπος να αποδειχθεί σήμερα ότι αυτή η δέσμευση είναι ψευδής, υπάρχει όμως σοβαρός λόγος οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις να μην τη θεωρούν επαρκή εγγύηση ασφαλείας.
Στις 20 Φεβρουαρίου του 2022, τέσσερις ημέρες πριν από την εισβολή στην Ουκρανία, ο Ρώσος πρέσβης στις ΗΠΑ Ανατόλι Αντόνοφ διαβεβαίωνε δημοσίως ότι «δεν υπάρχει εισβολή και δεν υπάρχουν τέτοια σχέδια». Στις 24 Φεβρουαρίου ο ρωσικός στρατός επιτέθηκε στην Ουκρανία από πολλές κατευθύνσεις.
Κανένα σοβαρό κράτος δεν μπορεί πλέον να στηρίζει τον αμυντικό σχεδιασμό του αποκλειστικά στις ρωσικές διαβεβαιώσεις.
«Η Δύση προκαλεί τον πόλεμο»
Η δεύτερη βασική γραμμή της ρωσικής προπαγάνδας είναι ότι η Ευρώπη, αυξάνοντας τους εξοπλισμούς, προκαλεί τη σύγκρουση που υποτίθεται ότι θέλει να αποτρέψει.
Η Μόσχα ότι η επέκταση του ΝΑΤΟ προς Ανατολάς, η στρατιωτική στήριξη της Ουκρανίας και η αυξανόμενη παρουσία συμμαχικών δυνάμεων κοντά στα ρωσικά σύνορα επηρεάζουν αρνητικά τη δική της ασφάλεια.
Το επιχείρημα αυτό όμως δεν αλλάζει τη σειρά των γεγονότων.
Οι ευρωπαϊκές χώρες επί δεκαετίες μείωναν στρατούς, αποθέματα, παραγωγικές γραμμές και αμυντικές δαπάνες. Η Σουηδία και η Φινλανδία παρέμεναν εκτός ΝΑΤΟ. Η Γερμανία έχτιζε ενεργειακή εξάρτηση από τη Ρωσία. Πολλές χώρες δεν έπιαναν ούτε τον στόχο του 2%. Του ΑΕΠ για την άμυνα.
Η μεγάλη αλλαγή ήρθε μετά την κατάληψη της Κριμαίας το 2014 και επιταχύνθηκε δραματικά μετά την εισβολή του 2022.
Η ίδια η ΕΕ καταγράφει ότι από το 2021 έως το 2026 οι αμυντικές δαπάνες των κρατών μελών αυξήθηκαν κατά περισσότερο από 75%.
Ο σημερινός ευρωπαϊκός επανεξοπλισμός είναι κατά κύριο λόγο αντίδραση στην ρωσική επιθετικότητα ενώ η Μόσχα θέλει να αντιστρέψει τα γεγονότα.
Ίσως οι εταίροι, μας καταλάβουν καλύτερα
Το πραγματικά καινούργιο δεν είναι ότι η Πολωνία αγοράζει άρματα, η Γερμανία πυρομαχικά ή η Βρετανία drones. Είναι ότι η Ευρώπη αρχίζει να σκέφτεται ξανά τι σημαίνει να αντέξει σε έναν πόλεμο.
Πόσο νερό υπάρχει αν πέσει το ηλεκτρικό δίκτυο, πού θα μετακινηθούν οι πολίτες, πώς θα λειτουργήσουν τα νοσοκομεία, πόσο γρήγορα επισκευάζεται μια γέφυρα και πόσα drones μπορεί να παραγάγει η βιομηχανία τον μήνα και όχι πόσα υπάρχουν σήμερα στην αποθήκη.
Το 2022 μια χώρα στην Ευρώπη εισέβαλε σε μία άλλη αφού επί εβδομάδες διαβεβαίωνε ότι δεν θα το κάνει.
Το 2026 η Ευρώπη δεν γνωρίζει αν η σύγκρουση θα επεκταθεί. Γνωρίζει όμως ότι κάτι τέτοιο μπορεί να συμβεί.
Για την Κύπρο και την Ελλάδα υπάρχει ακόμη μία υπενθύμιση προς τους εταίρους μας η οποία δε είναι θεωρητική. Δεν χρειάζεται να κοιτάξουν μέχρι τη Μόσχα για να καταλάβουν γιατί ένα κράτος χρειάζεται αποτροπή, αλλά αρκεί να κοιτάξουν τον χάρτη στα νοτιοανατολκά σύνορα της ΕΕ.