Σε ηλικία 103 ετών, λίγες ημέρες πριν από τα 103α γενέθλιά της, έφυγε από τη ζωή η Μαργαρίτα Τσαντ-Παπανδρέου, μία από τις πλέον αναγνωρίσιμες γυναικείες προσωπικότητες της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Πρώην σύζυγος του Ανδρέα Παπανδρέου και μητέρα τεσσάρων παιδιών, του Γιώργου, της Σοφίας, του Νίκου και του Αντρίκου, έζησε μια μακρά και πολυκύμαντη ζωή, με έντονη παρουσία στη δημόσια σφαίρα και σημαντική δράση για τα δικαιώματα των γυναικών.
Η Μαργαρίτα Παπανδρέου δεν περιορίστηκε στον ρόλο της συζύγου ενός πρωθυπουργού. Ανέπτυξε τη δική της δημόσια διαδρομή, συνδέοντας το όνομά της με το γυναικείο κίνημα, την κοινωνική αλληλεγγύη και τις προσπάθειες για την αναμόρφωση της θέσης της γυναίκας στην ελληνική κοινωνία.
Από τις Ηνωμένες Πολιτείες στην Ελλάδα
Γεννήθηκε στις 30 Σεπτεμβρίου 1923 στο Όουκ Παρκ του Ιλινόις, στις Ηνωμένες Πολιτείες, και ήταν η μεγαλύτερη από τις πέντε αδελφές της οικογένειάς της. Σπούδασε δημοσιογραφία και συνέχισε τις σπουδές της στη Δημόσια Υγεία στο Πανεπιστήμιο της Μινεσότα.
Εκεί γνώρισε τον Ανδρέα Παπανδρέου, με τον οποίο παντρεύτηκε το 1951. Το ζευγάρι έζησε αρχικά στη Μινεσότα και στη συνέχεια στην Καλιφόρνια, όπου ο Ανδρέας Παπανδρέου εργάστηκε ως καθηγητής και ανέλαβε την προεδρία του Τμήματος Οικονομικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο Μπέρκλεϊ.
Η ζωή τους στις Ηνωμένες Πολιτείες αποτέλεσε το πρώτο κεφάλαιο μιας κοινής πορείας που αργότερα θα συνδεόταν στενά με την πολιτική ιστορία της Ελλάδας.
Το 1959-1960, η Μαργαρίτα συνόδευσε τον σύζυγό της σε ταξίδι στη Γιουγκοσλαβία, όπου φιλοξενήθηκαν από τον ηγέτη της χώρας, Γιόσιπ Μπροζ Τίτο. Το 1961 εγκαταστάθηκαν μόνιμα στην Ελλάδα, σε μια περίοδο κατά την οποία ο Ανδρέας Παπανδρέου άρχισε να αποκτά ολοένα και πιο ενεργό ρόλο στην πολιτική ζωή.
Μια προσωπική ζωή στο επίκεντρο της πολιτικής ιστορίας
Η κοινή τους πορεία σημαδεύτηκε από πολιτικές εξελίξεις, προσωπικές δοκιμασίες και έντονες δημόσιες συζητήσεις. Η Μαργαρίτα Παπανδρέου βρέθηκε στο πλευρό του Ανδρέα κατά τη διάρκεια σημαντικών στιγμών της πολιτικής του διαδρομής, αλλά και σε περιόδους προσωπικών και οικογενειακών δυσκολιών.
Μετά την επιβολή της δικτατορίας των συνταγματαρχών το 1967, κινητοποιήθηκε για την απελευθέρωση του συζύγου της, ο οποίος κρατούνταν από το καθεστώς. Η στάση της εκείνη την περίοδο συνδέθηκε με την προσπάθεια της οικογένειας να αντιμετωπίσει τις συνέπειες της πολιτικής καταστολής.
Η σχέση του ζευγαριού, ωστόσο, πέρασε και από σημαντικές κρίσεις. Οι εξωσυζυγικές σχέσεις του Ανδρέα Παπανδρέου και, αργότερα, η σχέση του με τη Δήμητρα Λιάνη οδήγησαν τελικά στον χωρισμό τους και στο διαζύγιο, το 1989.
Η ίδια είχε αναφερθεί δημόσια στις προσωπικές δυσκολίες της κοινής τους ζωής. Στο αυτοβιογραφικό της βιβλίο «Έρωτας και εξουσία», που κυκλοφόρησε το 2015, περιέγραψε πτυχές της σχέσης τους και τον τρόπο με τον οποίο βίωσε τις προσωπικές και πολιτικές ανατροπές.
Παρά τις δυσκολίες, η Μαργαρίτα Παπανδρέου διατήρησε τη δική της παρουσία στον δημόσιο χώρο, επιδιώκοντας να συνδέσει την προσωπική της εμπειρία με ευρύτερα κοινωνικά ζητήματα.
Η ίδρυση της Ένωσης Γυναικών Ελλάδας
Το σημαντικότερο κεφάλαιο της δημόσιας δράσης της υπήρξε η ενασχόλησή της με το γυναικείο κίνημα. Το 1976 πρωτοστάτησε στην ίδρυση της Ένωσης Γυναικών Ελλάδας (ΕΓΕ), της οποίας διετέλεσε πρόεδρος για οκτώ χρόνια.
Μέσα από την ΕΓΕ, η Μαργαρίτα Παπανδρέου συνέβαλε στην οργάνωση των γυναικείων διεκδικήσεων και στην ανάδειξη ζητημάτων που αφορούσαν την ισότητα, την οικογένεια, την εργασία και τη συμμετοχή των γυναικών στη δημόσια ζωή.
Η δράση της αναπτύχθηκε σε μια εποχή κατά την οποία αρκετά δικαιώματα που σήμερα θεωρούνται αυτονόητα δεν ήταν ακόμη κατοχυρωμένα. Η ισότητα των συζύγων, η οικονομική και κοινωνική αυτονομία των γυναικών και η δυνατότητά τους να λαμβάνουν αποφάσεις για τη ζωή τους αποτελούσαν βασικά ζητήματα του δημόσιου διαλόγου.
Η ίδια περιέγραφε την προσπάθειά της ως σύνδεση του σοσιαλισμού με τον φεμινισμό, επιδιώκοντας να αναδείξει τη σχέση ανάμεσα στην κοινωνική δικαιοσύνη και την ισότητα των φύλων.
Οι αλλαγές στο οικογενειακό δίκαιο
Το όνομα της Μαργαρίτας Παπανδρέου συνδέθηκε με σημαντικές μεταρρυθμίσεις που άλλαξαν το θεσμικό πλαίσιο της οικογένειας στην Ελλάδα, ιδιαίτερα κατά την πρώτη περίοδο διακυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ.
Μεταξύ των αλλαγών που συνδέθηκαν με τις γυναικείες διεκδικήσεις και τη μεταρρύθμιση του οικογενειακού δικαίου ήταν η κατάργηση της προίκας, η καθιέρωση του πολιτικού γάμου, η δυνατότητα διατήρησης του επωνύμου της γυναίκας μετά τον γάμο και η ενίσχυση της ισότητας των συζύγων στην οικογένεια.
Στις θεσμικές αλλαγές περιλαμβάνονταν επίσης η δυνατότητα έκδοσης διαζυγίου με αμοιβαία συναίνεση και η κατοχύρωση ίσων δικαιωμάτων των γονέων στην επιμέλεια των παιδιών.
Η νομιμοποίηση των αμβλώσεων το 1986 αποτέλεσε ακόμη μία σημαντική εξέλιξη στον τομέα των δικαιωμάτων των γυναικών.
Οι αλλαγές αυτές δεν ήταν αποτέλεσμα της δράσης ενός μόνο προσώπου. Αποτέλεσαν μέρος ευρύτερων κοινωνικών και πολιτικών διεκδικήσεων, στις οποίες συμμετείχαν οργανώσεις, συλλογικότητες και χιλιάδες γυναίκες. Η Μαργαρίτα Παπανδρέου υπήρξε μία από τις χαρακτηριστικές μορφές αυτής της προσπάθειας.
Κοινωνική δράση και δημόσιες παρεμβάσεις
Πέρα από το γυναικείο κίνημα, η Μαργαρίτα Παπανδρέου ενδιαφέρθηκε για ζητήματα δημόσιας υγείας και κοινωνικής αλληλεγγύης. Όπως υπογράμμισε και ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, Κωνσταντίνος Τασούλας, ασχολήθηκε με την αντικαρκινική δράση, την αντιμετώπιση της φυματίωσης και της πολιομυελίτιδας, καθώς και με τη στήριξη σχολικών συσσιτίων και ευάλωτων πολιτών.
Η παρουσία της, ωστόσο, δεν έλειψε από τις δημόσιες αντιπαραθέσεις. Κατά την περίοδο διακυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ διατυπώθηκαν κατηγορίες ότι ασκούσε παρεμβάσεις σε υπουργούς και στη δημόσια τηλεόραση. Η ίδια είχε απορρίψει τις συγκεκριμένες αιτιάσεις.
Το 2012 το όνομά της αναφέρθηκε σε δημοσιεύματα σχετικά με τη λίστα Λαγκάρντ. Το 2014, σύμφωνα με επίσημη απάντηση του ΣΔΟΕ, έπειτα από σχετική έρευνα, το όνομά της δεν περιλαμβανόταν στη λίστα.
Τα συλλυπητήρια και η παρακαταθήκη της
Η είδηση του θανάτου της προκάλεσε συλλυπητήρια μηνύματα από την πολιτειακή και πολιτική ηγεσία, καθώς και από οργανώσεις και εκπροσώπους του δημόσιου βίου.
Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, Κωνσταντίνος Τασούλας, αναφέρθηκε στη μακρά δημόσια διαδρομή της και στην υπεράσπιση της ισότητας, της ελευθερίας και των δικαιωμάτων των γυναικών.
Ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης έκανε λόγο για μια δυναμική γυναίκα που άφησε το δικό της αποτύπωμα στη δημόσια ζωή, ιδιαίτερα μέσα από τις δράσεις της για την ισότητα των φύλων και την προστασία της μητρότητας.
Ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ-Κινήματος Αλλαγής, Νίκος Ανδρουλάκης, υπογράμμισε τη συμβολή της στη μεταρρύθμιση του οικογενειακού δικαίου και στην ίδρυση της Ένωσης Γυναικών Ελλάδας. Αντίστοιχα, η Ρένα Δούρου, εκ μέρους του ΣΥΡΙΖΑ-ΠΣ, αναφέρθηκε στη μαχητική παρουσία της στο γυναικείο κίνημα.
Η ΓΣΕΕ, από την πλευρά της, σημείωσε ότι η δράση της συνέβαλε ώστε οι διεκδικήσεις των γυναικών να αποκτήσουν συλλογική οργάνωση και φωνή.
Ιδιαίτερα συγκινητική ήταν η δήλωση του γιου της, Νίκου Παπανδρέου, ο οποίος αναφέρθηκε στο κενό που αφήνει η απώλεια της μητέρας του και στην ευθύνη να παραμείνει πιστός στις αρχές που του δίδαξε. Όπως σημείωσε, για τα παιδιά της, αλλά και για τον Ανδρέα, η Μαργαρίτα ήταν «ο φάρος στη φουρτούνα».
Η πολιτική κηδεία της Μαργαρίτας Παπανδρέου έχει προγραμματιστεί για την Κυριακή 20 Σεπτεμβρίου, στις 10 το πρωί, στο Α΄ Νεκροταφείο Αθηνών.
Η ζωή της υπήρξε άρρηκτα συνδεδεμένη με μια περίοδο μεγάλων πολιτικών και κοινωνικών μετασχηματισμών στην Ελλάδα. Πέρα από τις προσωπικές της σχέσεις και τη θέση της στην πολιτική ιστορία, η δράση της στο γυναικείο κίνημα αποτελεί ένα από τα βασικά στοιχεία της δημόσιας παρακαταθήκης της, μέσα από τις διεκδικήσεις για ισότητα, δικαιώματα και μεγαλύτερη αυτονομία των γυναικών.
The post Μαργαρίτα Παπανδρέου: Μία από τις σημαντικές μορφές του ελληνικού γυναικείου κινήματος appeared first on ΝΕΟΣ ΚΟΣΜΟΣ.