Το τελευταίο χειροκρότημα για τον Αντόνιο Γκουτέρες στο βήμα της Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών – Η ανθρωπότητα είναι αντιμέτωπη με πρωτοφανή συσσώρευση απειλών είπε ο απερχόμενος Γενικός Γραμματέας, κάνοντας λόγο για αυξανόμενη πίεση στους μηχανισμούς συλλογικής δράσης – Μίλησε για τέσσερις μεγάλες προκλήσεις, ο πόλεμος και η ειρήνη, οι ανισότητες, η κλιματική αλλαγή και η τεχνητή νοημοσύνη
Τα ρήγματα του κόσμου έχουν μετατραπεί σε χάσματα, καθώς οι υπερδυνάμεις αποδεικνύουν ότι δεν διαθέτουν από μόνες τους τη στρατιωτική, οικονομική και τεχνολογική ισχύ που απαιτείται για να εγγυηθούν την ασφάλεια ή να επιλύσουν τα προβλήματα του κόσμου, δήλωσε ο απερχόμενος Γενικός Γραμματέας των Ηνωμένων Εθνών στην τελευταία ομιλία του ενώπιον της Γενικής Συνέλευσης.
Σε μια ομιλία γεμάτη απογοήτευση, αλλά και με ορισμένες εκφράσεις πεισματικής ελπίδας, ο Αντόνιο Γκουτέρες προειδοποίησε ότι κατά την τελευταία δεκαετία, η οποία καλύπτει σε μεγάλο βαθμό την οκταετή θητεία του, «ξέσπασαν πόλεμοι με καταστροφικές συνέπειες και παρατάθηκαν με απεχθή σκληρότητα. Άμαχοι έγιναν στόχος. Τα ανθρώπινα δικαιώματα καταπατήθηκαν. Η πείνα χρησιμοποιήθηκε ως όπλο. Εργαζόμενοι στην ανθρωπιστική βοήθεια σκοτώθηκαν. Το διεθνές δίκαιο παραμερίστηκε. Οι γεωπολιτικές διαιρέσεις έχουν βαθύνει. Οι ανισότητες έχουν ενταθεί. Η εμπιστοσύνη έχει κλονιστεί. Η κλιματική κρίση, από μια μακρινή προειδοποίηση, μετατράπηκε σε καθημερινή πραγματικότητα. Και η τεχνητή νοημοσύνη εξελίχθηκε με τέτοια ταχύτητα, που αιφνιδίασε ακόμη και εκείνους που τη δημιούργησαν».
Χωρίς να κατονομάσει το Ισραήλ, αναφέρθηκε και στις εξελίξεις που ακολούθησαν την επίθεση της Χαμάς τον Οκτώβριο του 2023, κάνοντας λόγο για «μια σφοδρή επίθεση εναντίον των Παλαιστινίων στη Γάζα, με τέτοια έκταση θανάτων και καταστροφής που δεν έχω αντικρίσει ποτέ στα χρόνια της θητείας μου ως Γενικός Γραμματέας».
Ο Γκουτέρες άσκησε παράλληλα έντονη κριτική στις ενεργειακές εταιρείες που αποκομίζουν τεράστια κέρδη, κατηγορώντας τες ότι αντιμετωπίζουν τον πλανήτη σαν έναν απέραντο χώρο απόρριψης αποβλήτων. Χαρακτήρισε επίσης αδιανόητο το γεγονός ότι η Αφρική εξακολουθεί να μην έχει μόνιμη έδρα στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, ενώ ζήτησε τη διαμόρφωση ενός νέου πλαισίου για τη ρύθμιση της τεχνητής νοημοσύνης.
Στην ομιλία του, ο 77χρονος Πορτογάλος πολιτικός και διπλωμάτης υποστήριξε ότι η αντιμετώπιση των πολλαπλών και αλληλένδετων προκλήσεων που αντιμετωπίζει σήμερα ο κόσμος προϋποθέτει ένα πολυμερές σύστημα, με επίκεντρο έναν ΟΗΕ που θα αντανακλά καλύτερα τις σημερινές παγκόσμιες ισορροπίες.
Προειδοποίησε, ωστόσο, ότι «την ώρα ακριβώς που η ανθρωπότητα βρίσκεται αντιμέτωπη με μια πρωτοφανή συσσώρευση απειλών, οι μηχανισμοί συλλογικής δράσης δέχονται ολοένα και μεγαλύτερες πιέσεις».
Χωρίς να αναφερθεί ούτε μία φορά ονομαστικά στον Ντόναλντ Τραμπ, τόνισε ότι αυτό που απαιτείται είναι «να αναγνωρίσουν, ιδιαίτερα οι υπερδυνάμεις, ότι η ισχύς τους δεν είναι απεριόριστη. Η δύναμή τους έχει όρια. Τα γεγονότα των τελευταίων ετών το έχουν καταστήσει απολύτως σαφές. Η στρατιωτική ισχύς από μόνη της δεν μπορεί να διασφαλίσει την ειρήνη. Η οικονομική ισχύς από μόνη της δεν μπορεί να εξασφαλίσει τη σταθερότητα. Και η τεχνολογική ισχύς από μόνη της δεν μπορεί να εγγυηθεί την ασφάλεια».
Ο Γκουτέρες υπογράμμισε ακόμη την ανάγκη να αποφευχθούν οι ηγεμονικές τάσεις, αλλά και αυτό που ο ίδιος αποκάλεσε «μεγάλο ρήγμα»: τον κίνδυνο, δηλαδή, ο κόσμος να χωριστεί σε δύο αντίπαλα στρατόπεδα, το καθένα με τα δικά του οικονομικά, τεχνολογικά συστήματα και συστήματα ασφάλειας.
Η καθοριστική πρόκληση της εποχής μας, σύμφωνα με τον Γκουτέρες, είναι ότι το σύστημα παγκόσμιας διακυβέρνησης, το οποίο εξακολουθεί να αντανακλά τους συσχετισμούς ισχύος μιας περασμένης εποχής, δεν προσαρμόζεται στον τρόπο με τον οποίο η ισχύς ανακατανέμεται τόσο μεταξύ των κρατών όσο και στο εσωτερικό τους.
Την ίδια ώρα, όπως είπε, συντελείται «μια πρωτοφανής μεταφορά ισχύος από τις κυβερνήσεις προς μια χούφτα ιδιωτικών εταιρειών και μεμονωμένων προσώπων. Η επιρροή τους εκτείνεται πλέον στην πολιτική, την οικονομία, τη ροή της πληροφορίας, την τεχνολογική ανάπτυξη και τον δημόσιο χώρο από τον οποίο εξαρτάται η λειτουργία των κοινωνιών».
«Οι άνθρωποι παραχωρούν ολοένα και περισσότερη εξουσία στις μηχανές, με συστήματα τεχνητής νοημοσύνης να ξεφεύγουν από τον έλεγχο και τα φονικά αυτόνομα όπλα να περνούν από τη σφαίρα της επιστημονικής φαντασίας στη στρατιωτική πραγματικότητα».
Το δίλημμα πλέον, σημείωσε, είναι κατά πόσο ο κόσμος θα συνεχίσει να κατακερματίζεται, με αυξανόμενες εντάσεις, σχέσεις που βασίζονται ολοένα και περισσότερο στη λογική του «δούναι και λαβείν» και περιορισμό της συνεργασίας, ή εάν θα αλλάξει πορεία προς ένα πολυμερές σύστημα με επίκεντρο έναν πιο ισορροπημένο και αντιπροσωπευτικό ΟΗΕ.
«Η δοκιμασία που έχουμε μπροστά μας είναι κατά πόσο η εξουσία θα ασκείται σύμφωνα με τον νόμο ή πέρα από αυτόν», ανέφερε. «Πρέπει να περάσουμε αυτή τη δοκιμασία. Πρέπει να υπερασπιστούμε τον Χάρτη χωρίς δύο μέτρα και δύο σταθμά. Να προστατεύουμε τους αμάχους χωρίς εξαιρέσεις».
Κάλεσε επίσης τους ηγέτες του κόσμου να μην επιτρέπουν στους αμάχους να συνεχίζουν να πληρώνουν το τίμημα των αλλεπάλληλων συγκρούσεων στη Μέση Ανατολή. Ζήτησε να σταματήσουν οι εχθροπραξίες και να διασφαλιστεί η απρόσκοπτη ροή ανθρωπιστικής βοήθειας, υπενθυμίζοντας ότι το Διεθνές Δικαστήριο είχε διατάξει πέρυσι να επιτραπεί στον ΟΗΕ να εκπληρώνει την αποστολή του στη Γάζα.
«Την ίδια ώρα, η βία, οι εκτοπισμοί και η επέκταση των εποικισμών στην κατεχόμενη Δυτική Όχθη υπονομεύουν την προοπτική της ειρήνης και εντείνουν τον κίνδυνο εθνοκάθαρσης. Δεν μπορούμε να επιτρέψουμε στη λύση των δύο κρατών να εξαφανιστεί μπροστά στα μάτια μας».
Αναφερόμενος στην Ουκρανία, είπε ότι «η πλήρους κλίμακας εισβολή της Ρωσίας έχει υποβάλει ένα κυρίαρχο κράτος σε έναν βίαιο πόλεμο, κατά κατάφωρη παραβίαση του Χάρτη». Προειδοποίησε, ωστόσο, ότι πλέον «και σε περιοχές της Ρωσίας, κατοικίες, ενεργειακές και υδροδοτικές υποδομές, καθώς και δίκτυα μεταφορών, δέχονται επανειλημμένες επιθέσεις, απειλώντας τις παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού τροφίμων και ενέργειας».
Για δεκαετίες, ανέφερε, «οι μεγάλες πετρελαϊκές εταιρείες αντιμετώπιζαν την ατμόσφαιρα σαν έναν απέραντο χώρο απόρριψης αποβλήτων, αποκομίζοντας παράλληλα τεράστια κέρδη από τις συνέπειες. Από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία και μετά, πέντε μεγάλες δυτικές πετρελαϊκές εταιρείες έχουν καταγράψει κέρδη σχεδόν μισού τρισεκατομμυρίου δολαρίων. Συγκρίνετε το ποσό αυτό με τα μόλις 34 δισ. δολάρια διεθνούς δημόσιας χρηματοδότησης που διατέθηκαν, κατά το τελευταίο έτος για το οποίο υπάρχουν στοιχεία, για την προσαρμογή των αναπτυσσόμενων χωρών στην κλιματική αλλαγή».
«Με ένα εξαιρετικά ισχυρό Ελ Νίνιο να βρίσκεται προ των πυλών», πρόσθεσε, «οι απλοί πολίτες πληρώνουν ακριβότερα την ενέργεια, τα τρόφιμα και την ασφάλιση».
Παρότι παραδέχθηκε ότι ένα Συμβούλιο Ασφαλείας του 21ου αιώνα χωρίς μόνιμη εκπροσώπηση της Αφρικής είναι άδικο και δεν μπορεί να δικαιολογηθεί, υπερασπίστηκε τον ΟΗΕ, ο οποίος αντιμετωπίζει σοβαρά οικονομικά προβλήματα και συχνά γίνεται στόχος έντονης κριτικής, τονίζοντας ότι αποτελεί τον χώρο όπου ακόμη και οι ισχυροί καλούνται να λογοδοτήσουν.
Ο Γκουτέρες ανακοίνωσε επίσης ότι τα Ηνωμένα Έθνη «πέτυχαν για πρώτη φορά στην ιστορία τους ισότιμη εκπροσώπηση των φύλων σε όλες τις ανώτερες ηγετικές θέσεις, σε όλες τις έδρες του Οργανισμού και στο σύνολο του επαγγελματικού προσωπικού».
«Η ισότητα δεν είναι όνειρο», κατέληξε. «Είναι επιλογή. Αν μπορεί να αλλάξει ο ΟΗΕ, τότε μπορούν να αλλάξουν και οι επιχειρήσεις, τα κοινοβούλια, οι κυβερνήσεις και οι ειρηνευτικές διαδικασίες».
Η τελευταία εμφάνιση του Γκουτέρες
Η φετινή Γενική Συνέλευση σηματοδοτεί και το τέλος μιας εποχής για τα Ηνωμένα Έθνη. Ο Αντόνιο Γκουτέρες συμμετείχε για τελευταία φορά ως γενικός γραμματέας, προτού ολοκληρώσει στο τέλος του 2026 μια δεκαετία στην ηγεσία του Οργανισμού.
Η συζήτηση για τη διαδοχή του Γκουτέρες βρίσκεται ήδη σε πλήρη εξέλιξη. Σε άτυπη ψηφοφορία που πραγματοποιήθηκε την Παρασκευή στο Συμβούλιο Ασφαλείας, η πρώην αντιπρόεδρος της Κόστα Ρίκα Ρεμπέκα Γκρίνσπαν εμφανίζεται να έχει μικρό προβάδισμα, σύμφωνα με πηγές του Reuters που επικαλείται το CNNi. Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν έχουν ακόμη ταχθεί επισήμως υπέρ κάποιου υποψηφίου.
Εκπρόσωπος του Στέιτ Ντιπάρτμεντ ανέφερε ότι οι διεκδικητές της θέσης θα πρέπει να δεσμευτούν δημόσια στις αλλαγές που ζητεί η Ουάσινγκτον, με έμφαση στην ειρήνη και τη διεθνή ασφάλεια.