Υπάρχουν στιγμές στην Ιστορία που δεν χρειάζονται ούτε επίθετα ούτε μεγάλα λόγια. Αρκεί να τις δεις.
Σμύρνη. 8 Σεπτεμβρίου 1922.
26 Αυγούστου με το ημερολόγιο της εποχής.
Από το πρωί, η προκυμαία είναι γεμάτη.
Άνδρες. Γυναίκες. Παιδιά.
Χιλιάδες άνθρωποι περιμένουν τα πλοία.
Περιμένουν να φύγουν. Περιμένουν να σωθούν.
Ο ιστορικός Χρήστος Αγγελομάτης, στο «Χρονικόν Μεγάλης Τραγωδίας – Το Έπος της Μικράς Ασίας», περιγράφει την προκυμαία από το Τελωνείο έως την Πούντα τόσο πυκνά γεμάτη, ώστε ήταν αδύνατη η κίνηση.
Και τότε ακούγεται μια κραυγή:
«Οι Τούρκοι! Οι Τούρκοι!»
Το πλήθος κινείται απότομα. Δεν υπάρχει χώρος. Άνθρωποι πέφτουν στη θάλασσα. Και πνίγονται.
Ο Αγγελομάτης καταγράφει ότι ανάμεσά τους ήταν ιδιαίτερα παιδιά. Όταν καταλάγιασε ο πανικός, στη θάλασσα επέπλεαν νεκροί, κυρίως γυναίκες και παιδιά, μαζί με τα δέματα που είχαν πάρει μαζί τους ελπίζοντας ότι θα κατάφερναν να φύγουν. Ανάμεσά τους βρίσκονταν και ημιβυθισμένες λέμβοι.
Και όμως… Η Σμύρνη δεν καιγόταν ακόμη.
Η μεγάλη φωτιά θα ερχόταν πέντε ημέρες αργότερα.
Αυτή ήταν η Σμύρνη πριν από τη φωτιά.
Το απόγευμα εκείνης της ημέρας, μια λέμβος πλησίασε τη «Νάξο». Μετέφερε ασθενείς, τραυματίες στρατιώτες και πολίτες.
Οι ναύτες αρχικά δεν τους επέτρεψαν να επιβιβαστούν, ακολουθώντας τις διαταγές που είχαν δοθεί. Τελικά ο ύπαρχος του πλοίου, έφεδρος υποπλοίαρχος Ζήσιμος, ανέλαβε προσωπικά την ευθύνη και διέταξε να τους αφήσουν να ανέβουν.
Μερικοί Έλληνες σώθηκαν τότε…
Και φτάνει το δειλινό. Περίπου έξι το απόγευμα.
Τα ελληνικά πολεμικά βρίσκονται ακόμη μέσα στα νερά της Σμύρνης. Ο κόσμος τα κοιτάζει.
Όσο βρίσκονται εκεί, υπάρχει ακόμη μια ελπίδα.
Ίσως δεν φύγουν. Ίσως περιμένουν.
Ίσως προστατεύσουν τον πληθυσμό ώσπου να φύγουν οι Χριστιανοί.
Και τότε… οι άγκυρες σηκώνονται.
Πρώτη η «Λήμνος». Ακολουθεί η «Έλλη». Πίσω τους τα αντιτορπιλικά. Και η ελληνική αρμάδα στρέφει την πλώρη προς την έξοδο του κόλπου.
Οι επίσημες αμερικανικές διπλωματικές αναφορές επιβεβαιώνουν ανεξάρτητα ότι ο ελληνικός στόλος εγκατέλειψε τη Σμύρνη το απόγευμα της Παρασκευής και ότι την ίδια νύχτα έπαψε η ελληνική διοίκηση της πόλης.
Χιλιάδες Έλληνες παρακολουθούν από την προκυμαία.
Και τότε συμβαίνει κάτι που μοιάζει αδύνατον να το έχει επινοήσει ανθρώπινος νους.
Από τα ξένα πολεμικά αρχίζουν να ακούγονται οι πρώτες νότες:
«Σε γνωρίζω από την κόψη του σπαθιού την τρομερή…»
Ο Εθνικός Ύμνος της Ελλάδας.
Οι ιστορικές καταγραφές κατονομάζουν τα γαλλικά πολεμικά «Ernest Renan» και «Waldeck-Rousseau». Άλλες καταγραφές προσθέτουν και το ιταλικό θωρηκτό «Duilio».
Οι ορχήστρες των ξένων πολεμικών αποδίδουν τις προβλεπόμενες ναυτικές τιμές στην ελληνική σημαία και στον αποπλέοντα στόλο.
Τι παράξενη στιγμή της Ιστορίας…
Η Ελλάδα εγκαταλείπει τη Σμύρνη.
Οι ξένοι χαιρετούν τη σημαία της.
Ο Εθνικός Ύμνος απλώνεται πάνω από τη θάλασσα.
Και στην προκυμαία έχουν μείνει οι άνθρωποι πανικόβλητοι.
Οι ίδιοι άνθρωποι που από το πρωί περίμεναν πλοία. Οι ίδιοι που είχαν πέσει στη θάλασσα μέσα στον πανικό. Οι ίδιοι που ακόμη ελπίζουν. Κοιτούν τα ελληνικά πλοία να μικραίνουν. Ώσπου μένει μόνο ο καπνός τους στον ορίζοντα.
Και ύστερα… ούτε αυτός.
Η φωτιά δεν είχε αρχίσει ακόμη. Οι μεγάλες φλόγες θα έρχονταν στις 13 Σεπτεμβρίου.
Αλλά εκείνο το απόγευμα της 8ης Σεπτεμβρίου 1922, για τους Έλληνες που στέκονταν στην προκυμαία, είχε ήδη σβήσει κάτι άλλο: η τελευταία ελπίδα ότι η Ελλάδα θα έμενε.
Και μια προσωπική μνήμη…
Πριν από πολλά χρόνια, όταν εργαζόμουν στο Ελληνικό Ραδιόφωνο της Μελβούρνης, στο 3ΕΑ της SBS παρουσίαζα σειρές με Λαογραφικά και Ιστορικά Θέματα, καθώς και επετειακά αφιερώματα.
Για ένα αφιέρωμά μου στη Μικρασιατική Καταστροφή, ο αείμνηστος Γενικός Πρόξενος της Ελλάδας στη Μελβούρνη, Ηλίας Λυμπερόπουλος, μου έδωσε ένα βιβλίο του Προξενείου για να πάρω πληροφορίες. Εκεί διάβασα αυτή τη σκηνή.
Τον ελληνικό στόλο να εγκαταλείπει τη Σμύρνη.
Τα ξένα πολεμικά να παιανίζουν τον Εθνικό μας Ύμνο.
Και τον κόσμο στην προκυμαία. Και σε μια γωνιά η οικογένεια του Πατέρα μου 11μισυ χρονών εκείνος!
Η εικόνα με συγκλόνισε τόσο, ώστε δεν την ξέχασα ποτέ.
Πέρασαν περισσότερα από σαράντα πέντε χρόνια.
Το βιβλίο δεν το είχα πια μπροστά μου το είχα επιστρέψει και, όσες φορές αναζήτησα το συγκεκριμένο γεγονός, δεν κατάφερα να ξαναβρώ την τεκμηρίωσή του.
Σήμερα τη βρήκα.
Και μαζί της βρήκα ξανά εκείνη την εικόνα που κουβαλούσα από το μικρόφωνο της Μελβούρνης.
Δεν ήταν θρύλος.
Δεν ήταν μια εικόνα που μεγάλωσε μέσα στη μνήμη μου και καταγράφηκε με πόνο. Ήταν Αλήθεια!
Την Ιστορία την ακούσαμε από τους δικούς μας. Είναι ζωντανή μέσα μας! Και γι’ αυτό, θέλω να τη θυμηθούμε σήμερα.
Όχι μόνο ως ημερομηνία. Αλλά σαν να στεκόμαστε για μια στιγμή κι εμείς σ’ εκείνη την προκυμαία.
Να βλέπουμε τα πλοία να φεύγουν.
Να βλέπουμε τις σημαίες.
Και πάνω από τη θάλασσα της Σμύρνης να ακούμε:
«Σε γνωρίζω από την κόψη του σπαθιού την τρομερή…»
και να μην συγκρατούμε τα δάκρυά μας, όπως εγώ, όταν φέρνω στον νου μου την εικόνα και τον σπαραγμό της στιγμής!
Η Ιστορία μας είναι η Ψυχής μας… Μην την αφήνετε να πεθαίνει!
Παραπομπές – τεκμηρίωση
& U.S. Department of State, Foreign Relations of the United States, 1922, Vol. II: αμερικανικό διπλωματικό τηλεγράφημα της 9ης Σεπτεμβρίου 1922, για την αναχώρηση του ελληνικού στόλου από τη Σμύρνη το προηγούμενο απόγευμα.
& Χρήστος Αγγελομάτης, «Χρονικόν Μεγάλης Τραγωδίας – Το Έπος της Μικράς Ασίας»: αφήγηση για την προκυμαία, τον πανικό, τους πνιγμούς, τις λέμβους, την αναχώρηση του στόλου και την απόδοση του Εθνικού Ύμνου.
& Ιωάννης Δ. Πασσάς, «Η Αγωνία ενός Έθνους» (έκδοση 1925): μαρτυρία αυτόπτη για τον απόπλου και την «Έλλη» που περνά από το γαλλικό «Ernest Renan», ενώ η μπάντα αποδίδει τιμές στην ελληνική σημαία.
& Κέντρο Έρευνας και Μελέτης της Μικρασιατικής Ερυθραίας (ΚΕΜΜΕ): καταγραφή της αναχώρησης των ελληνικών πολεμικών και αναφορά στα «Duilio», «Waldeck-Rousseau» και «Ernest Renan».
The post 8 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 1922-Όταν η Ελλάδα έφευγε από τη Σμύρνη και ακουγόταν ο Εθνικός Ύμνος… appeared first on ΝΕΟΣ ΚΟΣΜΟΣ.