Η 7η Οκτωβρίου 2023 αποτελεί σημείο καμπής για τη Μέση Ανατολή. Η τρομοκρατική επίθεση της Χαμάς προκάλεσε ένα βαθύ τραύμα στην ισραηλινή κοινωνία. Ομως τρία χρόνια μετά, η συζήτηση δεν περιορίζεται στην καταδίκη της 7ης Οκτωβρίου. Πλέον αφορά και τις επιλογές που ακολούθησαν και τις συνέπειές τους.
Αρχικά αξίζει να αναφερθεί πως οι έρευνες για την τρομοκρατική επίθεση έχουν καταγράψει σοβαρές αποτυχίες στην εκτίμηση των δυνατοτήτων της Χαμάς. Πρόσφατα δημοσιεύματα αναφέρουν πως η Αίγυπτος και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα έδωσαν εγκαίρως πληροφορίες στο Ισραήλ για πιθανό χτύπημα της οργάνωσης, αλλά αυτές δεν αξιοποιήθηκαν. Καθώς ο πόλεμος στη Γάζα έχει δημιουργήσει βαθιά πόλωση, θα πρέπει να υπογραμμιστεί η διάκριση μεταξύ της αποτυχίας πρόληψης της επίθεσης και της ενδεχόμενης σκόπιμης ανοχής της. Αυτό είναι ένα κρίσιμο ζήτημα που θα πρέπει να διερευνηθεί από τις ισραηλινές Αρχές.
Από εκεί και πέρα, η ισραηλινή στρατηγική στη Γάζα αντιμετωπίζει ένα θεμελιώδες πρόβλημα. Πέρα από την απελευθέρωση όλων των ομήρων, οι αρχικοί στόχοι της κυβέρνησης, δηλαδή η εξάλειψη των στρατιωτικών και κυβερνητικών δυνατοτήτων της Χαμάς και η απομάκρυνση της τρομοκρατικής απειλής από τη Γάζα δεν έχουν επιτευχθεί. Ακόμη και ισραηλινές αναλύσεις έχουν επισημάνει ότι η παρατεταμένη στρατιωτική κατοχή της Γάζας δεν αποτελεί βιώσιμη στρατηγική και μπορεί να ενισχύσει την απομόνωση και την εσωτερική πόλωση.
Σήμερα παρατηρούμε ακριβώς αυτή τη μετατόπιση. Το Ισραήλ ξεκίνησε τον πόλεμο έχοντας τη διεθνή συμπάθεια που προκάλεσε η επίθεση της 7ης Οκτωβρίου. Τρία χρόνια μετά, οι διαδηλώσεις εναντίον του πολέμου, οι αποδοκιμασίες κατά ισραηλινών αθλητών και η μαζική αποχώρηση διπλωματικών αντιπροσωπειών από την πρόσφατη συνεδρίαση της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ φανερώνουν πως η εικόνα του Ισραήλ έχει πληγεί σημαντικά. Ταυτοχρόνως, η εφαρμογή του εντάλματος σύλληψης του Νετανιάχου (που έχει εκδοθεί από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο τον Νοέμβριο του 2024) και η ανθρωπιστική καταστροφή στη Γάζα έχουν καταστεί κεντρικά ζητήματα της διεθνούς διπλωματίας. Παράλληλα, η ενίσχυση ακραίων πολιτικών δυνάμεων έχει περιορίσει τον χώρο για πολιτικούς συμβιβασμούς.
Επομένως (όπως και στην περίπτωση του πολέμου του Ιράν) το βασικό πρόβλημα δεν είναι μόνο στρατιωτικό, αλλά πολιτικό. Οσο η διαχείριση της κατάστασης παραμένει στα χέρια εκείνων που επενδύουν στην απόλυτη επικράτηση έναντι της άλλης πλευράς, τόσο η σύγκρουση αναπαράγει τον ίδιο κύκλο: επίθεση, αντίποινα, απώλειες, ριζοσπαστικοποίηση, νέα βία. Η μόνη ρεαλιστική έξοδος απαιτεί σταδιακό χτίσιμο μέτρων εμπιστοσύνης σε ένα πλαίσιο αξιόπιστου πολιτικού ορίζοντα για τους Παλαιστινίους και ασφάλειας για τους Ισραηλινούς. Απαραίτητη προϋπόθεση για την αλλαγή πλεύσης είναι η μετριοπάθεια. Ωστόσο, οι δημοσκοπήσεις των εκλογών της 27ης Οκτωβρίου στο Ισραήλ δεν προδιαγράφουν μέχρι στιγμής μια μετατόπιση προς αυτή την κατεύθυνση, καθώς η πόλωση αναπαράγεται και το πολιτικό σκηνικό είναι κατακερματισμένο.
Τρία χρόνια μετά την 7η Οκτωβρίου, το δίδαγμα είναι ίσως απλό αλλά δύσκολο: η ασφάλεια δεν μπορεί να οικοδομηθεί μόνο με στρατιωτικά μέσα. Χρειάζεται πολιτική διαδικασία που θα μειώνει σταδιακά τον φόβο, θα αποδυναμώνει τους ακραίους και θα δημιουργεί κίνητρα για συνεργασία. Χωρίς αυτήν, η 7η Οκτωβρίου δεν θα αποτελεί μόνο μια τραγική ημερομηνία του παρελθόντος, αλλά την αφετηρία ενός νέου, παρατεταμένου κύκλου βίας.
Ο Χρήστος Κουρτέλης είναι επίκουρος καθηγητής Ευρωπαϊκής Δημόσιας Πολιτικής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο