Ενα ακόμη ραντεβού με σοβαρές προκλήσεις και επιτακτικά διλήμματα, καθώς και με τις μεγάλες ευθύνες τους, έχουν οι ηγέτες των «27» αύριο και μεθαύριο στις Βρυξέλλες. Σε μια στιγμή, μάλιστα, που οι κοινωνίες της Ευρώπης βρίσκονται σε αναβρασμό και ζητούν επιτακτικά απαντήσεις και λύσεις, στο κατώφλι ενός χειμώνα για τον οποίο πολλοί έχουν προβλέψει πως θα είναι «εξαιρετικά δύσκολος». Σημειώνεται πως αυτή η Σύνοδος Κορυφής είναι η πρώτη από τις τρεις που έχουν προγραμματιστεί ως το τέλος του έτους, χωρίς να αποκλείεται και η διοργάνωση μιας τέταρτης (πιθανότατα εντός Νοεμβρίου) στην περίπτωση που κριθεί αναγκαίο.
Η αλήθεια, ωστόσο, είναι ότι και αυτή – όπως έχει συμβεί σε όλες τις κρίσιμες των τελευταίων ετών – βρίσκει την ΕΕ χωρισμένη σε στρατόπεδα, των οποίων οι θέσεις φαντάζει εξαιρετικά δύσκολο να γεφυρωθούν. Είτε πρόκειται για τον επόμενο προϋπολογισμό της Ενωσης, που θα καλύπτει την περίοδο 2028-34, είτε για την αντιμετώπιση της ενεργειακής κρίσης και τη διεύρυνση, τα κράτη – μέλη απέχουν πολύ από τη διαμόρφωση μιας ενιαίας θέσης.
Σε αυτό το φόντο και στρέφοντας το βλέμμα στη «μεγάλη εικόνα», δεν είναι δύσκολο να διαπιστώσει κανείς ότι τα αιτήματα και οι πιέσεις που αφορούν εξαιρέσεις από το γενικότερο πλαίσιο πληθαίνουν διαρκώς, υπονομεύοντας περαιτέρω και ντε φάκτο τον κανόνα της ομοφωνίας.
Για του λόγου το αληθές, στο ζήτημα της ενέργειας, της ακρίβειας και των μέτρων που πρέπει να ληφθούν, η αδυναμία ή απροθυμία για αναπροσαρμογές και ευελιξία από την πλευρά των «θεσμών» αναγκάζει πολλές κυβερνήσεις να ζητήσουν ιδιαίτερη μεταχείριση ή να αναζητήσουν «παραθυράκια» που θα τους επιτρέψουν να κινηθούν πιο αποτελεσματικά.
Ο πιο πρόσφατος κρίκος στην αλυσίδα, που προφανώς δεν θα είναι ο τελευταίος, προστέθηκε με μια επιστολή την οποία έλαβε ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα και φέρει τις υπογραφές των ηγετών Γερμανίας, Ιταλίας και Βελγίου. Σε αυτή, όπως αναφέρει ρεπορτάζ του Politico, ο Φρίντριχ Μερτς, η Τζόρτζια Μελόνι και Μπαρτ ντε Βέβερ ζητούν να τους δοθεί η δυνατότητα να εφαρμόσουν ένα «φρένο έκτακτης ανάγκης», με το οποίο θα καθυστερούν ή θα παρακάμπτουν την ευρωπαϊκή «γραφειοκρατία» εφόσον το ισχύον θεσμικό πλαίσιο αποδεικνύεται περίπλοκο και χρονοβόρο.
Ετσι και παρά το γεγονός ότι η ΕΕ έχει αποδείξει ότι τελικώς φτάνει σε συμβιβασμούς, πρέπει να θεωρείται δεδομένο ότι τα βήματα θα είναι πολύ μικρά σε σύγκριση με τις τομές που διεκδικούν οι κοινωνίες και με τα άλματα που απαιτεί το «περιβάλλον της αυξανόμενης γεωπολιτικής αβεβαιότητας», όπως σημειώνει ο Κόστα στην επιστολή – πρόσκληση. Εκτός, ίσως, από το μεταναστευτικό, όπου οι εταίροι ομονοούν πως πρέπει να είναι πιο «σκληροί», όπως ζήτησε και η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν.
Τα μεγάλα ανοιχτά μέτωπα
Προϋπολογισμός 2028-2034: Ο αέναος κύκλος των περικοπών
Η πρόταση την οποία κατέθεσε το περασμένο Σάββατο η Ιρλανδία, που ασκεί την προεδρία της ΕΕ το τρέχον εξάμηνο, είχε την ίδια τύχη με εκείνη της προκατόχου της Κύπρου. Η Γερμανία, διά στόματος του καγκελαρίου της, όπως και οι υπόλοιποι «frugals» του ευρωπαϊκού Βορρά έσπευσαν να την επιστρέψουν ως «απαράδεκτη» – έστω κι αν περιλαμβάνει περικοπές της τάξης των 160 δισ. ευρώ ή 8% σε σύγκριση με την αρχική πρόταση των 2 τρισ., ήτοι πολύ μεγαλύτερες σε σύγκριση με εκείνες που είχε εισηγηθεί η Λευκωσία.
«Εξακολουθούμε να βρισκόμαστε μακριά από μία συμφωνία. Το ποσό που προβλέπει η νέα πρόταση δεν αποτελεί τη βάση για κάτι τέτοιο», δήλωσε χαρακτηριστικά ο Φρ. Μερτς, εκμηδενίζοντας πρακτικά τις ελπίδες για ένα συμβιβασμό στην επερχόμενη σύνοδο.
Δεν επρόκειτο, φυσικά, για κεραυνό εν αιθρία, αλλά για κάτι αναμενόμενο, με βάση όσα είχαν προηγηθεί. Κυρίως, δε, την επιστολή του Βερολίνου και των 5 συμμάχων του (Ολλανδίας, Αυστρίας, Δανίας, Φινλανδίας και Σουηδίας), με την οποία απαιτούν περικοπές δαπανών «αρκετών εκατοντάδων δισ.» και την απάντηση 17 κρατών – μελών (Ιταλίας, Ισπανίας, Πολωνίας, Ελλάδας, Πορτογαλίας, Ουγγαρίας, Τσεχίας, Ρουμανίας, Βουλγαρίας, Κροατίας, Σλοβενίας, Σλοβακίας, Εσθονίας, Λετονίας, Λιθουανίας, Μάλτας και Κύπρου) που ζητούν ακριβώς το αντίθετο.
Αξίζει να σημειωθεί, μάλιστα, ότι στο πλευρό της δεύτερης ομάδας τάχθηκε και η Κομισιόν, με την εκπρόσωπό της να δηλώνει ότι οι προτεινόμενες περικοπές αποδυναμώνουν την ΕΕ. Οσο για τη Γαλλία, παραμένει για την ώρα «ουδέτερη», ακολουθώντας τακτική αναμονής και μην ανοίγοντας όλα τα χαρτιά της, καθώς μοιάζει να διεκδικεί τον ρόλο του γεφυροποιού την κρίσιμη στιγμή.
Ενεργειακή κρίση: Κριτήριο η δημοσιονομική πειθαρχία
Οι πληροφορίες από τις Βρυξέλλες αναφέρουν ότι οι «27» βρίσκονται κοντά σε μια συμφωνία για την έκτακτη φορολόγηση των υπερκερδών που αποκομίζουν οι μεγάλοι ενεργειακοί όμιλοι της ΕΕ εξαιτίας της μεγάλης αύξησης στις τιμές των καυσίμων. Το μοντέλο που φαίνεται πως προκρίνεται και θα βρεθεί στο τραπέζι των ηγετών είναι εκείνο του 2022, που εφαρμόστηκε στο φόντο της εισβολής της Ρωσίας στην Ουκρανία η οποία είχε προκαλέσει επίσης «άλμα» στις τιμές της ενέργειας και, κατά συνέπεια, σε υπηρεσίες και αγαθά. Προβλέπει την επιβολή φόρου 33% στα κέρδη που υπερβαίνουν κατά 20% ή περισσότερο τον μέσο όρο των τελευταίων ετών και είχε τότε αποφέρει ένα έσοδο της τάξης των 29 δισ. ευρώ.
Ακόμη κι αν υπάρξει συμφωνία σε αυτό το ζήτημα, πάντως – κάτι που προϋποθέτει την υπαναχώρηση της Γαλλίας, η οποία δεν θέλει να πλήξει τους δικούς της (πανίσχυρους) ομίλους, ενώ τρέμει την αντίδραση της Λε Πεν – υπάρχει ένα ακόμη «αγκάθι»: η μη παραβίαση της αυστηρής δημοσιονομικής πειθαρχίας, την οποία επικαλούνται τόσο η ΕΚΤ όσο και το Eurogroup (ενώ ενίσχυσε και το ΔΝΤ με την έκθεσή του). Το κάνουν με την επίκληση του υπερβολικού δημόσιου χρέους, καθώς και των δυσμενών συνθηκών που διαμορφώνονται στις διεθνείς αγορές, λόγω της συνέχισης των πολέμων, καθιστώντας ιδιαιτέρως ακριβή την αναχρηματοδότησή του – κάτι που αποδεικνύει και η «έκρηξη» στις αποδόσεις των κρατικών ομολόγων. Αυτό σημαίνει, πρακτικά, ότι πολίτες και επιχειρήσεις δεν πρέπει να αναμένουν κάτι ιδιαιτέρως εντυπωσιακό το επόμενο διάστημα, ειδικά καθώς ουδείς γνωρίζει πώς θα εξελιχθούν οι κρίσεις και τι «τρύπες» θα προκαλέσουν.
Ουκρανία – Μέση Ανατολή: Η Ευρώπη στις «δαγκάνες» του Τραμπ
Οι πρόσφατες δηλώσεις του προέδρου των Ηνωμένων Πολιτειών για συμφωνία με τον Βλαντίμιρ Πούτιν, που ουσιαστικά «σπάει» το αμερικανικό εμπάργκο για το ρωσικό πετρέλαιο, μάλλον έπιασε (πάλι) στον ύπνο τους Ευρωπαίους.
Η αλήθεια, ωστόσο, είναι ότι μόλις συνήλθαν από το σοκ, έσπευσαν να επαναβεβαιώσουν την πολιτική, οικονομική και στρατιωτική στήριξή τους προς την Ουκρανία και προσωπικά προς τον πρόεδρό της, Βολοντίμιρ Ζελένσκι, του οποίου την απομάκρυνση ζήτησε ευθέως ο Ντόναλντ Τραμπ. Σε θεσμικό επίπεδο, μάλιστα, η απουσία του Βίκτορ Ορμπαν από τις συνόδους κορυφής απομακρύνει και την απειλή βέτο, κάτι που σημαίνει ότι η στάση θα είναι ομόφωνη.
Στην πραγματικότητα, ωστόσο, τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά. Κι αυτό διότι πολλοί από τους ηγέτες των «27», ανάμεσά τους ο Εμανουέλ Μακρόν, ο Φρίντριχ Μερτς, ο Πέδρο Σάντσεθ και άλλοι, νιώθουν «καυτή την ανάσα» της Ακροδεξιάς στον σβέρκο τους και ακούν δυνατά στ’ αφτιά τους το αίτημά της για άνοιγμα στη Μόσχα και μείωση της στήριξης προς το Κίεβο.
Γνωρίζουν ότι μετά το εκλογικό… μπιγκ μπανγκ των επόμενων μηνών – που ξεκινά στις 29 Νοεμβρίου, με τις πρόωρες κάλπες στην Ισπανία – το πολιτικό σκηνικό στην Ευρώπη ενδέχεται να είναι πολύ διαφορετικό, ειδικά όσον αφορά το Ουκρανικό.
Την ίδια στιγμή, είναι φανερό ότι οι Ευρωπαίοι έχουν εγκλωβιστεί και στην υπόθεση του πολέμου στον Περσικό, που απειλεί με γενικότερη ανάφλεξη τη Μέση Ανατολή – και τους ίδιους με ενεργειακή ασφυξία. Τα περιθώρια εμπλοκής τους σε εκείνο το μέτωπο είναι περιορισμένα και κάθε κίνηση μπορεί να αποδειχθεί μπούμερανγκ, καθώς η περιοχή μοιάζει με κινούμενη άμμο.
Διεύρυνση: Νέα μέλη υπό διαρκή «ομηρεία»
Στα υποψήφια προς ένταξη στην ΕΕ κράτη των Δυτικών Βαλκανίων, που στην πλειονότητά τους προέκυψαν από τη διάλυση της πρώην Γιουγκοσλαβίας, είχε αναζωπυρωθεί η ελπίδα ότι κάτι είχε αρχίσει να κινείται στις Βρυξέλλες.
Το σχέδιο, όμως, που κατέθεσε η αρμόδια για τη Διεύρυνση Επίτροπος προσγείωσε απότομα τις κυβερνήσεις τους και όσους είχαν ποντάρει τα… ρέστα τους στην Ευρώπη. Κι αυτό διότι η Μάρτα Κος προτείνει, ούτε λίγο ούτε πολύ, από τη στιγμή που θα ολοκληρωθεί η διαδικασία τα νέα μέλη να είναι υπό δοκιμή για μία 15ετία, στη διάρκεια της οποίας οι «παλιοί» θα μπορούν να τα τιμωρούν κατά βούληση, όταν κρίνουν πως παραβιάζουν τις ευρωπαϊκές αρχές και αξίες. Κάτι που σημαίνει, πρακτικά, ότι θα μπορούν να αναστέλλουν το δικαίωμα ψήφου τους στα Συμβούλια, ενδεχομένως και την όποια χρηματοδότηση δικαιούνται από τον προϋπολογισμό.
«Πρόκειται για μια μεγάλη καινοτομία και για ένα σημαντικό μήνυμα προς τους κατοίκους εκείνων των χωρών που αντιμετωπίζουν με μεγαλύτερο σκεπτικισμό τη διεύρυνση, ότι διαθέτουμε ένα πολύ ισχυρό πλαίσιο ακόμη και για την περίπτωση που κάτι δεν θα πάει καλά μετά τη διεύρυνση», δήλωσε η ίδια σε συνέντευξή της στην «Guardian».
Τι υπονοούσε; Οτι, πολύ απλά, με αυτό τον τρόπο επιχειρεί να γεφυρώσει το χάσμα ανάμεσα σε εκείνα τα κράτη – μέλη που υποστηρίζουν την ένταξη νέων και εκείνα που τη βλέπουν αρνητικά, η οποία είχε αποτελέσει τροχοπέδη όλο το προηγούμενο διάστημα. Το ερώτημα, πλέον, είναι εάν οι υποψήφιοι θα δεχθούν το καθεστώς «ομηρείας» που τους επιφυλάσσεται, εφόσον βεβαίως οι «27» υιοθετήσουν το σχέδιο της Κος.