Η Νέα Δημοκρατία συμπληρώνει 52 χρόνια και η διαδρομή της σχεδόν συμπίπτει με τη ζωή της Γ΄ Ελληνικής Δημοκρατίας.
Τρεις είναι οι ημερομηνίες – κλειδιά που σηματοδότησαν την ίδρυσή της:
- 28 Σεπτεμβρίου 1974: ο Κωνσταντίνος Καραμανλής ανακοινώνει δημόσια την ίδρυση της «Νέας Δημοκρατίας» και δημοσιοποιεί την Ιδρυτική Διακήρυξη.
- 29 Σεπτεμβρίου 1974: δημοσιοποιείται το πρώτο σχέδιο καταστατικού του κόμματος.
- 4 Οκτωβρίου 1974: ο Κωνσταντίνος Καραμανλής καταθέτει στον Άρειο Πάγο τη δήλωση σύστασης της Νέας Δημοκρατίας, βάσει του Νομοθετικού Διατάγματος 59/1974. Με αυτή την πράξη ολοκληρώνεται η τυπική διαδικασία ίδρυσης του κόμματος.
Τι έλεγε η ιδρυτική διακήρυξη
Το κείμενο του Κωνσταντίνου Καραμανλή δεν παρουσιάζει τη Νέα Δημοκρατία απλώς ως ανασύσταση της παλιάς ΕΡΕ αλλά αναφέρεται σε μια ευρύτερη μεταδικτατορική πολιτική παράταξη.
Κεντρική φράση της διακήρυξης είναι: «Η Νέα Δημοκρατία είναι η πολιτική παράταξη που ταυτίζει το έθνος με τον λαό, την πατρίδα με τους ανθρώπους της, την Πολιτεία με τους πολίτες της, την εθνική ανεξαρτησία με τη λαϊκή κυριαρχία, την πρόοδο με το κοινό αγαθό, την πολιτική ελευθερία με την έννομη τάξη και την κοινωνική δικαιοσύνη». Επίσης αναφέρει ότι: η Νέα Δημοκρατία «αγνοεί τις διενέξεις και τους διχασμούς του παρελθόντος» και προσανατολίζεται προς «τα ευρύτερα δυνατά σχήματα εθνικής ενότητος».
Το Ίδρυμα Κωνσταντίνος Γ. Καραμανλής επισημαίνει ακριβώς αυτή την πρόθεση υπέρβασης των παραδοσιακών ορίων της παράταξης και δημιουργίας νέων πολιτικών ισορροπιών.
Πολιτικό Πλαίσιο
Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής επέστρεψε στην Ελλάδα τον Ιούλιο του 1974, μετά την κατάρρευση της δικτατορίας, σε μια χώρα με πολύ ισχυρό αντιδικτατορικό και δημοκρατικό αίσθημα. Η προσπάθειά του δεν ήταν να ανασυστήσει απλώς την ΕΡΕ. Η Νέα Δημοκρατία σχεδιάστηκε ως νέο κόμμα, με διαφορετική πολιτική γλώσσα και με σαφή προσπάθεια να διευρύνει την απήχησή της προς το Κέντρο.
«Το μέγα θέμα της εποχής μας είναι η δημοκρατία», αναφέρεται στην ιδρυτική διακήρυξη.
Ο «ριζοσπαστικός φιλελευθερισμός» έγινε ο χαρακτηριστικός ιδεολογικός όρος της ΝΔ, αλλά η πλήρης συστηματοποίηση της ιδεολογίας δεν έγινε την περίοδο της ίδρυσης. Η ιδεολογική πλατφόρμα άρχισε να συστηματοποιείται στα προσυνέδρια του 1977 και ο όρος αποκρυσταλλώθηκε στο συνέδριο της Χαλκιδικής το 1979.
Σύμφωνα με αναλυτές, ο «ριζοσπαστικός φιλελευθερισμός» του Κωνσταντίνου Καραμανλή δεν ταυτιζόταν με τον μεταγενέστερο οικονομικό νεοφιλελευθερισμό.
Η ιστορική βιβλιογραφία περιγράφει τη ΝΔ της περιόδου ως προσκολλημένη στη μικτή οικονομία, με σημαντικό ρόλο του κράτους και έμφαση στην κοινωνική δικαιοσύνη.
Η στρατηγική διεύρυνσης ήταν εμφανής στην επιλογή των προσώπων που ξεπερνούσε το παλιό στελεχιακό δυναμικό της ΕΡΕ. Υπήρξε σημαντική ανανέωση και, σύμφωνα με ιστορικό υλικό της Βουλής, αποκλείστηκαν πρόσωπα που είχαν συνεργαστεί με τη δικτατορία.
Μεγάλος στόχος ήταν η Ευρώπη
Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής θεωρούσε ότι η δημοκρατική σταθεροποίηση της Ελλάδας έπρεπε να συνδεθεί με την ευρωπαϊκή της πορεία. Γι’ αυτό η ιστορική αποτίμηση της πρώτης ΝΔ συνδέει δύο βασικούς στόχους: σταθεροποίηση των φιλελεύθερων δημοκρατικών θεσμών και ευρωπαϊκή ολοκλήρωση.
Οι έξι μεγάλοι ιστορικοί σταθμοί
1. 1974 — Η Νέα Δημοκρατία και η θεμελίωση της Μεταπολίτευσης
Η ΝΔ ιδρύεται μέσα στην εξαιρετικά κρίσιμη συγκυρία της κατάρρευσης της δικτατορίας και της Κυπριακής τραγωδίας. Η εκλογική νίκη της 17ης Νοεμβρίου 1974, με 54,37% και 220 έδρες, με πλήρη ελευθερία συμμετοχής όλων των κομμάτων (και του ΚΚΕ) δίνει στον Κ. Καραμανλή την πολιτική δύναμη να προχωρήσει στη θεσμική ανασυγκρότηση. Ακολουθούν η οριστική λύση του πολιτειακού με το δημοψήφισμα και η ψήφιση του νέου Συντάγματος.
2. 1979-1981 — Η ευρωπαϊκή επιλογή
Η δεύτερη μεγάλη τομή είναι η επιλογή της Ευρωπαϊκής Κοινότητας. Στις 28 Μαΐου 1979 υπογράφεται η Συνθήκη Προσχώρησης της Ελλάδας στις Ευρωπαϊκές Κοινότητες και η Ελλάδα γίνεται το 1981 το δέκατο μέλος. Η επιλογή είχε προηγηθεί πολιτικά από τον Κωνσταντίνο Καραμανλή και αποτέλεσε στρατηγικό προσανατολισμό που ξεπερνούσε τα στενά όρια της κομματικής πολιτικής.
3. 1990-1993 — Η ΝΔ απέναντι στην οικονομική και ευρωπαϊκή μετάβαση
Η κυβέρνηση του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη είναι ένας διαφορετικού τύπου ιστορικός σταθμός. Η ΝΔ επιστρέφει στην εξουσία το 1990, ύστερα από μια εξαιρετικά ταραχώδη περίοδο, με οριακή κοινοβουλευτική βάση. Η περίοδος συνδέεται με προσπάθειες δημοσιονομικής προσαρμογής, αποκρατικοποιήσεων και διαρθρωτικών αλλαγών, αλλά και με μεγάλες πολιτικές συγκρούσεις, κυρίως γύρω από το Μακεδονικό. Η κυβέρνηση τελικά πέφτει το 1993.
4. 2004–2009 — Η «επανίδρυση του κράτους» και η πολυδιάστατη εξωτερική πολιτική
Η ΝΔ υπό τον Κώστα Καραμανλή κέρδισε τις εκλογές της 7ης Μαρτίου 2004 και επανήλθε στην κυβέρνηση ύστερα από έντεκα χρόνια. Το βασικό πολιτικό σύνθημα ήταν η «επανίδρυση του κράτους». Κατά την περίοδο αυτή υπήρξε προσπάθεια για μια περισσότερο πολυδιάστατη εξωτερική και ενεργειακή πολιτική, με ιδιαίτερη έμφαση στον ρόλο της Ελλάδας ως ενεργειακού κόμβου και στην ενίσχυση των ελληνορωσικών σχέσεων. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η στάση της κυβέρνησης στο Βουκουρέστι το 2008, όπου η Ελλάδα συνέδεσε την ένταξη της τότε ΠΓΔΜ στο ΝΑΤΟ με την επίλυση του ζητήματος της ονομασίας. Παράλληλα, η κυβέρνηση Καραμανλή συνδέθηκε με την ολοκλήρωση σημαντικών έργων υποδομής και με την αξιοποίηση της κληρονομιάς των Ολυμπιακών Αγώνων της Αθήνας.
5. 2012 — Η ΝΔ σχηματίζει κυβέρνηση συνεργασίας, ενώ η παραμονή της Ελλάδας στην ευρωζώνη και η εφαρμογή των συμφωνημένων οικονομικών προγραμμάτων αποτελούν κεντρικά διακυβεύματα.
6. 2019 — Ο Κυριάκος Μητσοτάκης κερδίζει τις εκλογές της 7ης Ιουλίου με 39,85% και 158 έδρες, επιστρέφοντας τη ΝΔ στην αυτοδύναμη κυβέρνηση και προβάλλοντας ως κεντρικούς άξονες τη μεταρρύθμιση του κράτους, την οικονομική ανάπτυξη και έναν περισσότερο τεχνοκρατικό φιλελευθερισμό. Η πρώτη περίοδος διακυβέρνησης συμπίπτει στη συνέχεια με την πανδημία, την ελληνοτουρκική ένταση και τον πόλεμο στην Ουκρανία, ενώ η δεύτερη εκλογική νίκη του 2023 έδωσε στη ΝΔ 40,56% και 158 έδρες.
Οι κάλπες
Η εκλογική πορεία της ΝΔ έχει μεγάλες εναλλαγές. Το 1974 το κόμμα έλαβε 54,37% και 220 έδρες, το υψηλότερο ποσοστό που έχει καταγραφεί σε βουλευτικές εκλογές και σχημάτισε αυτοδύναμη κυβέρνηση. Το 1977 έμεινε πρώτο με 41,84% και 171 έδρες. Το 1981 υπέστη την πρώτη μεγάλη ήττα από το ΠΑΣΟΚ (35,88%, 115 έδρες) και το κόμμα πέρασε στην αντιπολίτευση. Το 1985 έχασε ξανά από το ΠΑΣΟΚ, με 40,85% και 126 έδρες.
Το 1989 έγιναν δύο εκλογές. Τον Ιούνιο η ΝΔ αναδείχθηκε πρώτη με 44,28% και 145 έδρες, χωρίς όμως να φτάσει στην αυτοδυναμία, και τον Νοέμβριο πρώτη ξανά, με 46,19% και 148 έδρες, πάλι χωρίς πλειοψηφία. Το 1990, με αρχηγό τον Κωνσταντίνο Μητσοτάκη, εξασφάλισε 46,89% και 150 έδρες και σχημάτισε κυβέρνηση με οριακή πλειοψηφία. Το 1993 ηττήθηκε (39,30%, 111 έδρες), το 1996 έχασε ξανά από το ΠΑΣΟΚ (38,12%, 108 έδρες) και το 2000 η ήττα ήταν οριακή (42,73%, 125 έδρες).
Το 2004, με τον Κώστα Καραμανλή, η ΝΔ επέστρεψε στην εξουσία με 45,36% και 165 έδρες, και το 2007 επανεξελέγη με 41,84% και 152 έδρες. Το 2009 υπέστη βαριά ήττα (33,47%, 91 έδρες) μέσα στο κλίμα της οικονομικής κρίσης.
Η περίοδος της κρίσης έφερε τρεις εκλογικές αναμετρήσεις μέσα σε τρία χρόνια. Τον Μάιο του 2012 το κόμμα βγήκε πρώτο με μόλις 18,85% και 108 έδρες και δεν μπόρεσε να σχηματιστεί κυβέρνηση. Τον Ιούνιο έλαβε 29,66% και 129 έδρες και σχημάτισε κυβέρνηση συνεργασίας υπό τον Αντώνη Σαμαρά. Τον Ιανουάριο του 2015 έχασε από τον ΣΥΡΙΖΑ (27,81%, 76 έδρες) και τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους έμεινε δεύτερο, με 28,10% και 75 έδρες, ως αξιωματική αντιπολίτευση.
Το 2019, με αρχηγό τον Κυριάκο Μητσοτάκη, η ΝΔ επανήλθε αυτοδύναμη (39,85%, 158 έδρες). Τον Μάιο του 2023 αναδείχθηκε πρώτη με 40,79% και 146 έδρες, χωρίς αυτοδυναμία και τον Ιούνιο κέρδισε ξανά, με 40,56% και 158 έδρες.
Οι αρχηγοί
Στο τιμόνι του κόμματος βρέθηκαν οι: Κωνσταντίνος Καραμανλής (1974–1980), Γεώργιος Ράλλης (1980–1981), Ευάγγελος Αβέρωφ (1981–1984), Κωνσταντίνος Μητσοτάκης (1984–1993), Μιλτιάδης Έβερτ (1993–1997), Κώστας Καραμανλής (1997–2009, ο μακροβιότερος), Αντώνης Σαμαράς (2009–2015) και, από το 2016, ο Κυριάκος Μητσοτάκης. Το 2015, ανάμεσα σε Σαμαρά και Μητσοτάκη, μεσολάβησαν μεταβατικά ο Βαγγέλης Μεϊμαράκης και ο Γιάννης Πλακιωτάκης.
Οργάνωση και τοπόσημα
Η ΟΝΝΕΔ και η ΔΑΠ-ΝΔΦΚ ήταν πάντα από τις πολυπληθέστερες νεολαίες στη χώρα τροφοδοτώντας με στελέχη το κόμμα. Τα ιστορικά της γραφεία βρίσκονταν για χρόνια στη συμβολή της Εμ. Μπενάκη και Νικηταρά 2-4. Για τη ΝΔ, το νεοκλασικό της Ρηγίλλης 18 στην Αθήνα έμεινε για δεκαετίες συνδεδεμένο με την πορεία του κόμματος, ενώ (μετά από 5,5 χρόνια παραμονής στο κτίριο της Λεωφ. Συγγρού 340) η μεταστέγαση στην Πειραιώς 62, στο Μοσχάτο, σηματοδότησε μια πιο σύγχρονη εποχή για τον μηχανισμό.
Σήμερα
Μετά από πάνω από μισό αιώνα, η ΝΔ παραμένει κόμμα εξουσίας και ο βασικός πόλος του κεντροδεξιού χώρου με ζητούμενο για το μέλλον -όπως υπογραμμίζουν στελέχη της- να κρατήσει την ισορροπία ανάμεσα στις ιδεολογικές της καταβολές και στις ανάγκες των μεταρρυθμίσεων.