Το Νόμπελ Λογοτεχνίας 2026 απονεμήθηκε σε μια Καναδή συγγραφέα. Ωστόσο, πίσω από τη βράβευση της Αν Κάρσον (Anne Carson) βρίσκεται μια ιστορία που συνδέεται στενά με την Ελλάδα, την αρχαία ελληνική γλώσσα και τη διαρκή επιρροή της ελληνικής γραμματείας στον παγκόσμιο πολιτισμό.
Η 76χρονη ποιήτρια, δοκιμιογράφος, μεταφράστρια και μελετήτρια της κλασικής αρχαιότητας τιμήθηκε από τη Σουηδική Ακαδημία για το τολμηρό και ευρηματικό έργο της, το οποίο, μέσα από έναν δημιουργικό διάλογο με την κλασική παράδοση, διαμόρφωσε νέες μορφές σύγχρονης λογοτεχνίας.
Η αναφορά στην κλασική παράδοση δεν ήταν μια τυπική φιλολογική επισήμανση. Βρίσκεται στον πυρήνα της αιτιολόγησης του βραβείου και εξηγεί γιατί η επιλογή της Κάρσον έχει ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα.
Για περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες, η συγγραφέας επιστρέφει στους αρχαίους Έλληνες ποιητές και δραματουργούς, όχι απλώς για να τους μεταφράσει ή να τους ερμηνεύσει, αλλά για να δημιουργήσει κάτι καινούργιο. Οι μύθοι, τα πρόσωπα και οι λέξεις της αρχαιότητας γίνονται το υλικό με το οποίο εξερευνά τον έρωτα, την απώλεια, την ταυτότητα, την εξουσία και την ανθρώπινη μοναξιά.
Από τη μελέτη των αρχαίων ελληνικών στη διεθνή αναγνώριση
Η Αν Κάρσον γεννήθηκε το 1950 στο Τορόντο του Καναδά. Σπούδασε κλασική φιλολογία και αφιέρωσε μεγάλο μέρος της ακαδημαϊκής της σταδιοδρομίας στη διδασκαλία της αρχαίας ελληνικής γλώσσας και λογοτεχνίας σε πανεπιστήμια της Βόρειας Αμερικής.
Η πρώτη σημαντική εκδοτική της εμφάνιση ήρθε το 1986 με το Eros the Bittersweet, ένα έργο που εξετάζει την έννοια του έρωτα μέσα από την αρχαία ελληνική ποίηση και φιλοσοφία.
Βιβλία της Καναδής ποιήτριας, δοκιμιογράφου και μεταφράστριας Αν Κάρσον, η οποία τιμήθηκε με το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας, εκτίθενται στο βιβλιοπωλείο Type Books στο Τορόντο
Βιβλία της Καναδής ποιήτριας, δοκιμιογράφου και μεταφράστριας Αν Κάρσον, η οποία τιμήθηκε με το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας, εκτίθενται στο βιβλιοπωλείο Type Books στο Τορόντο AP Photo
Ήδη από αυτό το βιβλίο διακρίνεται το χαρακτηριστικό της ύφος: η επιστημονική ανάλυση συναντά την ποιητική γραφή και η ερμηνεία των αρχαίων κειμένων μετατρέπεται σε έναν σύγχρονο στοχασμό πάνω στην ανθρώπινη εμπειρία.
Η μεγάλη διεθνής αναγνώριση ήρθε το 1998 με την Αυτοβιογραφία του Κόκκινου (Autobiography of Red). Πρόκειται για ένα μυθιστόρημα σε στίχους, εμπνευσμένο από τον μύθο του Γηρυόνη, του μυθικού πλάσματος που σκοτώνει ο Ηρακλής.
Στην εκδοχή της Κάρσον, ο Γηρυόνης μεταμορφώνεται σε έναν σύγχρονο νέο που αναζητά την ταυτότητά του και βιώνει τον έρωτα, την απόρριψη και τη διαφορετικότητα.
Το έργο θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους σταθμούς της σύγχρονης αγγλόφωνης ποίησης, ακριβώς επειδή δείχνει πώς ένας αρχαίος ελληνικός μύθος μπορεί να αποκτήσει μια εντελώς νέα λογοτεχνική ζωή.
Ακολούθησαν σημαντικές διακρίσεις, μεταξύ των οποίων το βραβείο T. S. Eliot για το The Beauty of the Husband το 2001. Το 2010 κυκλοφόρησε το Nox, ένα ιδιαίτερο έργο αφιερωμένο στον θάνατο του αδελφού της, στο οποίο η ποίηση, η μετάφραση, οι φωτογραφίες και τα προσωπικά τεκμήρια συνυπάρχουν σε μια ασυνήθιστη εκδοτική μορφή.
Η Σαπφώ, ο Ευριπίδης και μια διαφορετική Ελένη της Τροίας
Η σχέση της Κάρσον με την ελληνική αρχαιότητα είναι πολύ βαθύτερη από τη χρήση μυθολογικών αναφορών.
Έχει μεταφράσει έργα της Σαπφούς, του Σοφοκλή και του Ευριπίδη, προσεγγίζοντας τα αρχαία κείμενα με έναν τρόπο που συνδυάζει τη φιλολογική ακρίβεια με τη δημιουργική ελευθερία.
Στο If Not, Winter, τη μετάφρασή της των σωζόμενων αποσπασμάτων της Σαπφούς, δεν επιχειρεί να καλύψει τα κενά των αρχαίων παπύρων. Αντίθετα, τα διατηρεί ορατά, μετατρέποντας ακόμη και την απουσία των χαμένων λέξεων σε μέρος της ποιητικής εμπειρίας.
Στο Antigonick, μια πρωτότυπη επανεπεξεργασία της Αντιγόνης του Σοφοκλή, το αρχαίο δράμα αποκτά σύγχρονη γλώσσα και ασυνήθιστη σκηνική μορφή.
Ακόμη πιο χαρακτηριστικό είναι το Norma Jeane Baker of Troy, έργο του 2019, στο οποίο η Ελένη της Τροίας συναντά τη Μέριλιν Μονρόε. Δύο γυναίκες που έζησαν σε εντελώς διαφορετικές εποχές συνδέονται μέσα από τα ζητήματα της ομορφιάς, της δημόσιας εικόνας και του τρόπου με τον οποίο η κοινωνία αντιμετωπίζει το γυναικείο σώμα.
Αυτή ακριβώς είναι η ιδιαιτερότητα της Κάρσον: δεν περιορίζεται στο να εξηγεί τι σήμαιναν τα αρχαία ελληνικά έργα όταν γράφτηκαν. Αναζητά τι μπορούν να σημαίνουν σήμερα.
Η βράβευση της Αν Κάρσον δεν αποτελεί βεβαίως μια ελληνική λογοτεχνική νίκη, όπως ήταν τα Νόμπελ του Γιώργου Σεφέρη το 1963 και του Οδυσσέα Ελύτη το 1979.
Αποτελεί όμως μια ιδιαίτερα ισχυρή υπενθύμιση ότι η αρχαία ελληνική λογοτεχνία εξακολουθεί να βρίσκεται στον πυρήνα της διεθνούς καλλιτεχνικής δημιουργίας.
Και μάλιστα όχι μόνο ως αντικείμενο ιστορικής μελέτης.
Η Σουηδική Ακαδημία επέλεξε να τιμήσει μια συγγραφέα που δημιουργεί νέες λογοτεχνικές μορφές αντλώντας από την ελληνική αρχαιότητα. Με αυτή την έννοια, το Νόμπελ αναγνωρίζει έμμεσα και τη διαχρονική ικανότητα των αρχαίων ελληνικών κειμένων να γεννούν νέες ιδέες.
Η Αν Κάρσον δείχνει ότι η ελληνική αρχαιότητα δεν ανήκει αποκλειστικά στο παρελθόν. Μπορεί ακόμη να εμπνέει νέες μορφές τέχνης, να ανατρέπει λογοτεχνικές συμβάσεις και να προσφέρει διαφορετικούς τρόπους κατανόησης του σύγχρονου κόσμου.
Σχεδόν δυόμισι χιλιάδες χρόνια μετά τους μεγάλους τραγικούς ποιητές και τη Σαπφώ, η δημιουργική τους επιρροή εξακολουθεί να φτάνει μέχρι την κορυφή της παγκόσμιας λογοτεχνίας.
ΚΡΙΤΙΚΗ ΒΕΗ
Για το βιβλίο της Αν Κάρσον “Αυτοβιογραφία του κόκκινου” που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Πατάκη σε μετάφραση Χάρη Βλαβιανού, ένας παλιός γνώριμος των Ελλήνων της Αυστραλίας, ο Γιώργος Βέης (πρώην Γενικός Πρόξενος στη Μελβούρνη) έγραψε τα εξής:
H μυθολογία ανέκαθεν συνιστούσε, ως γνωστόν, ένα ανοικτό, ένα ανεξάντλητο πεδίο δράσης των διαδικασιών υποκειμενοποίησης από πλευράς της λογοτεχνίας, προκειμένου να προβληθούν σημαίνουσες παραστάσεις, ιδιάζουσες συμπεριφορές, αλλά και μεμονωμένες υπάρξεις με έναν διαφορετικό, ανανεωτικό, κατά κανόνα ευρηματικό, ενίοτε οριακά εναντιωματικό τρόπο. Η κειμενικά πολύπειρη, πολυμαθής, συνειδητά αποκλίνουσα Καναδή Ανν Κάρσον(γενν. 1950), η οποία σημειωτέον διδάσκει αρχαία ελληνικά, είναι σίγουρη ότι βλέπει τον τρισώματο ή μάλλον τρικέφαλο Γηρυόνη, τον φτερωτό, κατακόκκινο γιο του Χρυσάορα και της Καλλιρόης, να ερωτεύεται θανάσιμα τον Ηρακλή. Ζώντας στη συνέχεια μαζί του την, ως εκ των πραγμάτων, καταστατική μύηση στη σεξουαλική αγωγή, το αγόρι σταδιακά αναβαθμίζεται σε επαΐοντα των παθών. Κατά συνέπεια, η βαθιά, η εμπύρετη γνώση του σώματος (και) του άλλου συνιστά ακόμη μια φορά την πολύτιμη οδό για τη δικαίως επιθυμητή, την τελική αυτογνωσία. Συγκρατώ, ότι η άβουλη μητέρα του Γηρυόνη απλώς παρατηρεί τις διαδοχικές εξελίξεις του δράματος, ενώ ο μεγαλύτερος, ο επιδεικτικά ναρκομανής αδελφός του δεν διστάζει να τον κακοποιεί ασυστόλως, ιδίως τις νύχτες, όταν κοιμούνται στο ίδιο δωμάτιο. Έτσι ο αρχετυπικός δέκατος άθλος του πλάνητα Ηρακλή, τον οποίο μας έχει κληροδοτήσει το φαντασιακό μας καταπίστευμα, παρέχει αφειδώς τα ικανά και αναγκαία εκείνα καλλιτεχνικά προτάγματα, ερεθίσματα και ερείσματα, τα οποία συμβάλλουν με τη σειρά τους αποφασιστικά στην υλοποίηση του πολυφωνικού, εμφανώς πολυδιάστατου παρόντος, υποδειγματικού συμπιλήματος φωνημάτων. Σε αψεγάδιαστη μάλιστα μεταφορά στη γλώσσα μας.
Έστω το εξής ενδεικτικό απόσπασμα από τη σελ. 129 των κρίσιμων αφορισμών: «Τι άλλο είναι τελικά η θνητότητα παρά η θεϊκή αμφιβολία / που τρεμοσβήνει πάνω μας; Για μια στιγμή ο Θεός / παύει να δίνει τη συγκατάθεσή του και ΠΟΥ! εξαφανιζόμαστε. / Μου συμβαίνει συχνά. Εξαφανίζεσαι; /Ναι και μετά επιστρέφω. / Τις λέω στιγμές θανάτου. Πάρε μια ελιά, / πρόσθεσε καθώς το χέρι του σερβιτόρου χώθηκε / ανάμεσά τους κρατώντας ένα πιάτο. / Ευχαριστώ, είπε ο Γηρυόνης / και δάγκωσε μια ελιά. Από το τσίμπημα του μοσχοπίπερου ένιωσε / το στόμα του να ζωντανεύει σαν ξαφνικό ηλιοβασίλεμα. / Πεινούσε πολύ και έφαγε άλλες επτά, / γρήγορα. Χαμογελώντας ελαφρά ο Λέιζερ / τον παρακολουθούσε. / Τρως σαν την κόρη μου. Με μια σαφήνεια. Πόσων χρονών είναι η κόρη σου; /Ρώτησε ο Γηρυόνης. / Τεσσάρων – όχι ακριβώς άνθρωπος. Ή ίσως / κάτι περισσότερο από άνθρωπος. / Χάρη σ’ αυτήν άρχισα να παρατηρώ τις στιγμές του θανάτου. / Τα παιδιά σε κάνουν να βλέπεις τις αποστάσεις. / Τι εννοείς “αποστάσεις”;». Διαβάζοντας για πολλοστή φορά την πολλαπλώς υφολογικά επεξεργασμένη Αυτοβιογραφία του κόκκινου, διαπιστώνω ότι εξακολουθεί να ισχύει, μεταξύ άλλων, η αρχή εκείνη της ανατρεπτικής γραφής, όπως την διατύπωσε ο ανενδοίαστα τολμηρός κι άλλο τόσο επιδραστικός Γουίλιαμ Κάρλος Γουίλιαμς(1883-1963). Δηλαδή: «Δεν έχει τίποτα ιερό η λογοτεχνία. Η λογοτεχνία είναι καταραμένη απ’ άκρη σ’ άκρη. Το μόνο που έχει η λογοτεχνία είναι μετασχηματισμός. Και ο μετασχηματισμός είναι εμπαιγμός. Θα γράφω ό, τι διάολο θέλω, όποτε διάολε θέλω και όπως διάολε θέλω και θα είναι καλό, αν έχει πάνω του το αυθεντικό πνεύμα της αλλαγής».
Συνοψίζω: εντατικό υφολογικό υβρίδιο, καλοδουλεμένο μωσαϊκό ελεύθερου πλάγιου λόγου, πεζόμορφη ποιητική ανάδειξη ενός ασίγαστου ερωτισμού, οριακή εμπέδωση μιας πειστικής γλωσσικής αυτάρκειας, αφαλκίδευτη απόδοση μιας καθόλα λεκτικής πραγματικότητας, εκ του ασφαλούς συναρπαστική δράση της ιδιαίτερα πειστικής εικονοποιίας, οιονεί δοκίμιο ψυχαναλυτικής υφής, εγχειρίδιο μετανεωτερικής μεθόδου ανάπτυξης ενός ομοιογενούς στιχικού συστήματος, λειτουργικά συγκροτημένο μάθημα δομημένης οντολογίας. Αυτοί είναι μερικοί από τους χαρακτηρισμούς, τους οποίους προτείνω για το προκείμενο σύνθεμα. Βεβαίως, στο βάθος των εξομολογήσεων του αναστοχαστικού εντέλει αυτού Γηρυόνη ακούγεται ένας διακριτός, συντροφικός απόηχος από παλαιότερες εγγραφές στον συγκεκριμένο χώρο των ευθύβολων συγκερασμών. Τον παραθέτω αυτούσιο: «δεν μπορούσα να ξεχωρίσω το όνειρο από την εγρήγορση, και δεν ήξερα που άρχιζε η πραγματικότητα και που τελείωνε η παραίσθηση[…]Δυο σπείρες που διασταυρώνονται η μία με την άλλη και συγχέονται δίχως ποτέ ν’ αγγίζονται αναπαριστούν πολύ καλά εκείνη τη δικέφαλη ζωή που υπήρξε η δική μου»(βλ. Θεόφιλος Γκωτιέ (1811-1872), Αρρία Μαρκέλλα και άλλα φανταστικά διηγήματα, εκδ. Άγρα, 2001). Κοντολογίς, η πολιτογράφηση της Αυτοβιογραφίας του κόκκινου στην πολιτισμική μας κοινότητα επαυξάνει τις δυνατότητες κατανόησης του συλλογικού ποιητικού εαυτού.
The post Anne Carson: Το Νόμπελ Λογοτεχνίας που στρέφει ξανά το βλέμμα του κόσμου στην αρχαία Ελλάδα appeared first on ΝΕΟΣ ΚΟΣΜΟΣ.