H δική μου γενιά κοντά στα πενήντα πια, ενδιάμεση ανάμεσα στη δεύτερη μεταπολιτευτική και μεγαλωμένη στα αμήχανα 90s, έχει την εμπειρία ενός κραταιού ΠΑΣΟΚ, μέρους ενός επίσης κραταιού δικομματισμού. Δύο πολιτικών χώρων – Δεξιάς και Σοσιαλδημοκρατίας – που είχαν μετεξελιχθεί σε πόλους του κράτους. Και δύο ρευμάτων πελατειασμού, αλλά και ταυτόχρονα σταθεροποιητικών τάσεων για τη χώρα.
Το πιο μελετημένο φαινόμενο πολιτικά στη Μεταπολίτευση παραμένει βέβαια το ΠΑΣΟΚ που σήμερα γιορτάζει την 3η του Σεπτέμβρη στην Κρήτη με τον πρωτότυπο τρόπο που ο Νίκος Ανδρουλάκης επέλεξε· τη Διακήρυξη της 3ης Σεπτέμβρη μετά την εντολή του αρχηγού του ΠΑΚ Ανδρέα Παπανδρέου σε 9 άτομα από το Γραφείο Εθνικού Συμβουλίου και του ΚΕΜΕΔΙΑ (Κέντρο Μελετών και Διαφώτισης), από τις οργανώσεις ΠΑΚ Δυτικής Ευρώπης και Βόρειας Αμερικής να γραφτεί εκείνο το κείμενο στο Μόναχο το 1974. Για την ακρίβεια το σχέδιο της Διακήρυξης, όπως μας θυμίζει ένας εκ των συντακτών του Γιώργος Παπαγιαννόπουλος.
Αν δει κάνεις το κείμενο εκείνο, είναι προφανές πως αντανακλά τις κοινωνικές δυναμικές και το ιστορικό πλαίσιο της εποχής, αφού ενσωματώνει πολλών ειδών διαιρετικές τομές αλλά και δυναμικά ρεύματα. Από τους αγωνιστές κατά της Δικτατορίας μέχρι ένα μέρος του προδικτατορικού πολιτικού σκηνικού και νέες δυνάμεις που προσέρχονταν στο νέο τοπίο. Το κύριο όμως για εκείνο το κείμενο ήταν η προσπάθεια του Ανδρέα Παπανδρέου, όχι απλώς να υπερβεί την ως τότε διαίρεση Αριστεράς – Δεξιάς, αλλά και να διαμορφώσει ιστορικούς όρους για αυτό που λεγόταν στη συνέχεια σοσιαλδημοκρατικό ρεύμα. Εκείνο το πρώτο κείμενο η αλήθεια είναι πως περισσότερο συγγενεύει με την Αριστερά σε πεδία όπως ο αντιιμπεριαλισμός, η εθνική ανεξαρτησία και κοινωνικά ζητήματα.
Στη συνέχεια η εξέλιξη των πραμάτων και πολιτικές επιλογές έκαναν το ΠΑΣΟΚ πολύ διαφορετικό· μακριά από την ιστορική Διακήρυξη. Το θέμα σήμερα δεν είναι απλά να εξετάζουμε αν κομμάτια εκείνης της 3ης Σεπτέμβρη είναι ακόμα επίκαιρα, αν έχουν ξεπεραστεί από την ελληνική κοινωνία, αν πρέπει να επιστρέψουμε γόνιμα να ξαναδιαβάσουμε εκείνο το σχέδιο. Περισσότερο αξίζει να δούμε πώς έξυπνα ο Ανδρέας Παπανδρέου εκείνη τη στιγμή συνέλαβε την ανάγκη που είχε η χώρα βγαίνοντας από την τραυματική Δικτατορία να επανεκκινήσει και να μπει σε μια τροχιά ανάταξης του πολιτικού και παραγωγικού σκηνικού.
Διαβάζοντας τη Διακήρυξη θα πρέπει να ‘χουμε στον νου μας τα κοινωνικά κινήματα της εποχής· πολύ διαφορετικά από σήμερα. Την κοινωνική διαθεσιμότητα που είχε όρους αυτοοργάνωσης και συμμετοχής, αλλά και ένα είδος άτυπης ηγεμονίας που είχε αρχίσει να διαμορφώνεται για την αριστερόστροφη πολιτική τάξη. Πολλά μπορεί κανείς να καταμαρτυρήσει στη συνέχεια στις στροφές του ΠΑΣΟΚ· στον τρόπο που εκείνο εξελίχθηκε σε ένα κόμμα-κράτος. Ακόμα και σε ένα μέρος της ευθύνης που είχε για τη δημοσιονομική κρίση, την οποία στην τελική πλήρωσαν τα ίδια τα στρώματα που το ΠΑΣΟΚ στήριξε αρχικά. Είναι όμως κερδισμένος οποιοσδήποτε με αναστοχασμό μελετά τέτοιες ιστορικές τομές και δεν τις ξορκίζει στο όνομα ενός συντηρητικού αμοραλισμού.