Την περασμένη εβδομάδα είδε το φως της δημοσιότητας ο έβδομος θάνατος κρατουμένου, μέσα σε διάστημα μόλις ενάμιση μήνα, στις φυλακές του Αγίου Στεφάνου στην Πάτρα. Την ίδια στιγμή, αποτελούν συχνό φαινόμενο οι εντάσεις, η βία και οι συμπλοκές, με συνέπεια τραυματισμούς ή ακόμη και θανάτους (όπως στη Νιγρίτα Σερρών, στις αρχές Μαΐου), ενώ μόνο σπάνιες οι καταγγελίες για βία, κακές συνθήκες διαβίωσης και ανεπαρκή προστασία των κρατουμένων. Σε όλα αυτά πρέπει να προστεθούν περιστατικά διακίνησης ναρκωτικών ή άλλων απαγορευμένων ουσιών και ειδών. Το ερώτημα που τίθεται, λοιπόν, μοιάζει αυτονόητο: Τι συμβαίνει, τελικώς, πίσω από τους τοίχους, τις πόρτες και τα κάγκελα των φυλακών της Ελλάδας; Ποιος ή ποιοι ευθύνονται; Και πώς μπορούν να αντιμετωπιστούν φαινόμενα όπως τα παραπάνω, τα οποία δείχνουν να πυκνώνουν;
Οι πρώτες απαντήσεις θα έπρεπε, θεωρητικά τουλάχιστον, να αναζητηθούν στην επίσημη καταγραφή των στοιχείων και των παραβατικών συμπεριφορών. Μόνο που, για μία ακόμη φορά, η έρευνά μας απέδειξε ότι η πολιτεία υστερεί σημαντικά σε αυτό – σε βαθμό που να γίνεται λόγος για μια ιδιότυπη «ομερτά των φυλακών».
Η Γενική Γραμματεία Αντεγκληματικής Πολιτικής, για του λόγου το αληθές, απέχει συστηματικά από την αποστολή στοιχείων για τους θανάτους κρατουμένων στον Συνήγορο του Πολίτη, όπως ο νόμος ορίζει. Σε απάντησή της προς «ΤΑ ΝΕΑ», η ανεξάρτητη Αρχή αναφέρει ότι, παρόλο που σύμφωνα με το ισχύον πλαίσιο οι διαταγές διενέργειας διοικητικών εξετάσεων για περιστατικά θανάτων στις φυλακές οφείλουν να διαβιβάζονται σε αυτήν αμελλητί, κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει στην πράξη.
Το αποτέλεσμα είναι να μη διαθέτει συνολικά και ασφαλή στοιχεία για τους θανάτους εντός των σωφρονιστικών καταστημάτων και τις συνθήκες κάτω από τις οποίες αυτοί συμβαίνουν, ενώ όποια ενημέρωση λαμβάνει είναι κατόπιν δικού της αιτήματος. Παράλληλα, σωφρονιστικοί, νομικοί αλλά και κρατούμενοι περιγράφουν τις συνθήκες που επικρατούν στα καταστήματα κράτησης, οι οποίες φέρεται να «ευνοούν» την αύξηση των σχετικών περιστατικών που παρατηρείται το τελευταίο διάστημα.
Σύμφωνα με τον Συνήγορο, από το τέλος του 2021 μέχρι και το 2023 η Γενική Γραμματεία δεν διαβίβασε διαταγές για διοικητική έρευνα αναφορικά με περιστατικά θανάτων κρατουμένων – ενώ και από το 2025 μέχρι σήμερα δεν έχει στείλει στον Συνήγορο διαταγές για προκαταρκτική έρευνα. Μόνο το 2024 έφτασαν στην ανεξάρτητη Αρχή τρεις υποθέσεις θανάτων εντός των καταστημάτων κράτησης – δύο εκ των οποίων προήλθαν από άλλη πηγή και όχι από τη ΓΓ Αντεγκληματικής Πολιτικής, ενώ η τρίτη κατόπιν προκαταρκτικού ερωτήματος του Συνηγόρου. «Στις υποθέσεις αυτές ανταποκρίθηκε η ΓΓ και ενημέρωσε τον Συνήγορο για τις αντίστοιχες διαταγές διενέργειας προκαταρκτικής έρευνας», σημειώνει στην απάντησή της προς «ΤΑ ΝΕΑ» η ανεξάρτητη Αρχή.
Επανένταξη ή αέναη τιμωρία;
Σε κάθε περίπτωση, σύμφωνα με οργανώσεις δικαιωμάτων του ανθρώπου, επαναφέρουν διαρκώς το ερώτημα κατά πόσο το ελληνικό σωφρονιστικό σύστημα λειτουργεί πραγματικά με στόχο την επανένταξη ή παραμένει κυρίως τιμωρητικό.
«Η σοβαρή υποστελέχωση, οι κακές συνθήκες διαβίωσης και η έλλειψη επιστημονικής και ψυχιατρικής υποστήριξης δημιουργούν ένα περιβάλλον όπου η βία, οι συγκρούσεις, ακόμη και εγκλήματα μεταξύ κρατουμένων είναι συχνά φαινόμενα», λέει στα «ΝΕΑ» η Ηλέκτρα Λήδα Κούτρα, δικηγόρος ανθρωπίνων δικαιωμάτων με εξειδίκευση σε ζητήματα κρατουμένων.
Η ίδια εξηγεί ότι όταν πεθαίνει ένας κρατούμενος ενημερώνεται ο εισαγγελέας και πραγματοποιείται νεκροψία – νεκροτομή, ενώ αν υπάρχουν ενδείξεις εγκληματικής ενέργειας ή πιέσεις από συγγενείς και δικηγόρους διατάσσεται έρευνα. «Πολλές οικογένειες δυσκολεύονται να μάθουν τι πραγματικά συνέβη, καθώς συχνά επιχειρείται συγκάλυψη παραλείψεων ή ευθυνών», σημειώνει και τονίζει πως κάθε θάνατος μέσα στη φυλακή αποτελεί «εκ πρώτης όψεως» (prima facie) ευθύνη του κράτους, αφού αυτό έχει την πλήρη υποχρέωση προστασίας της ζωής των κρατουμένων.
Δεν είναι μόνο αυτό. Η δικηγόρος υπογραμμίζει πως είναι σημαντικό να υπάρχει συστηματική καταγραφή των θανάτων εντός των φυλακών και των αιτιών τους ως «θανάτων κρατουμένων» ακόμα και όταν καταλήγουν σε νοσηλευτικό ίδρυμα, όπου μεταφέρθηκαν υπό κράτηση, ή όταν διαπιστώνεται εκεί ο θάνατός τους. Και αυτό διότι η καταγραφή τους ως «θανάτων σε νοσοκομείο» δυσχεραίνει τη δυνατότητα να δοθεί μια ακριβής εικόνα.
Ελλείψεις και κίνδυνοι
Η Κούτρα αναφέρει επίσης ότι οι σοβαρές ελλείψεις σε ιατρική και ψυχιατρική φροντίδα θέτουν σε κίνδυνο μέχρι και το θεμελιώδες δικαίωμα στη ζωή. «Οι εξαρτημένοι κρατούμενοι δεν λαμβάνουν ουσιαστική θεραπευτική υποστήριξη, ενώ οι θέσεις στα προγράμματα απεξάρτησης είναι ελάχιστες σε σχέση με τις πραγματικές ανάγκες. Αντί να αντιμετωπίζονται ως άνθρωποι που χρειάζονται θεραπεία, πολλοί θεωρούνται επικίνδυνοι, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις λαμβάνουν ψυχοτρόπα φάρμακα χωρίς επαρκή παρακολούθηση, ακόμη και ως μέσο διατήρησης της “ηρεμίας” στις φυλακές. Παράλληλα, άτομα με ψυχικές ασθένειες ή αυτοκτονικές τάσεις δεν έχουν την απαραίτητη υποστήριξη», λέει.
Η δικηγόρος δεν παραβλέπει να αναφερθεί και στις επανειλημμένες παρεμβάσεις της Επιτροπής του Συμβουλίου της Ευρώπης για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων, η οποία έχει ασκήσει αυστηρή κριτική στην Ελλάδα για τον υπερπληθυσμό, τις ανεπαρκείς υποδομές, τις ελλείψεις προσωπικού και την κακή υγειονομική κάλυψη στις φυλακές. Οπως σημειώνει, σε αρκετές περιπτώσεις οι συνθήκες κράτησης έχουν χαρακτηριστεί απάνθρωπες και εξευτελιστικές.
Επειτα, για το ζήτημα της ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης, η οποία «συχνά υποτιμάται», κάνει λόγο και ο Δημήτρης Γεωργακόπουλος, δικηγόρος με έδρα την Αθήνα. «Από τη μία πλευρά, τα υποστελεχωμένα και χωρίς υλικοτεχνική υποδομή ιατρεία των φυλακών αδυνατούν να προσφέρουν έγκαιρη διάγνωση και περίθαλψη. Από την άλλη, η μεταγωγή ενός κρατουμένου σε δημόσιο νοσοκομείο εμφανίζεται ως δυσχερέστατη λύση, λόγω έλλειψης μέσων, ανθρώπινου δυναμικού αλλά και της απαιτούμενης επαγρύπνησης», λέει και προσθέτει πως «η κατάσταση επιτείνεται από το όχι σπάνιο φαινόμενο προσποίησης παθολογικών συμπτωμάτων από κρατουμένους για διάφορες σκοπιμότητες. Και το γεγονός αυτό δημιουργεί μια στρεβλή καχυποψία, η οποία με τη σειρά της οδηγεί σε υποτίμηση ακόμα και οξέων περιστατικών».
Και οι δύο νομικοί, που έχουν άριστη γνώση των όσων συμβαίνουν πίσω από τις κλειστές πόρτες των φυλακών, εκτιμούν ότι χρειάζεται αλλαγή νοοτροπίας που θα συνοδεύεται από αύξηση της χρηματοδότησης, ενίσχυση των υπηρεσιών υγείας και ψυχολογικής υποστήριξης και αύξηση των θεραπευτικών προγραμμάτων.
Η ΓΓ Αντεγκληματικής Πολιτικής και ο Συνήγορος του Πολίτη
Η ΓΓ Αντεγκληματικής Πολιτικής δεν αρνείται γενικώς να δώσει στοιχεία, καθώς όποτε ο Συνήγορος λάβει γνώση ενός περιστατικού και ζητήσει ενημέρωση, αυτή παρέχεται. Ωστόσο, δεν διαβιβάζει από μόνη της κάθε περιστατικό που εμπίπτει στην αρμοδιότητα της Αρχής, όπως ο νόμος προβλέπει.
Στο πλαίσιο της έρευνάς μας και στην προσπάθεια να φωτίσουμε το «γιατί», εστάλησαν συγκεκριμένες ερωτήσεις στη ΓΓ. Ζητώντας της, ανάμεσα στα άλλα, να επιβεβαιώσει τα παραπάνω και να παράσχει στοιχεία αναφορικά με τους θανάτους κρατουμένων στα σωφρονιστικά καταστήματα της χώρας από το 2022 μέχρι σήμερα. Εως την ώρα της δημοσίευσης όμως δεν είχαμε λάβει κάποια απάντηση.
Σημειώνεται, επίσης, ότι ο Συνήγορος του Πολίτη, ως ο Εθνικός Μηχανισμός Διερεύνησης Περιστατικών Αυθαιρεσίας (ΕΜΗΔΙΠΑ), έχει αρμοδιότητα – από το 2021 – να διερευνά υποθέσεις που αφορούν, μεταξύ άλλων, θανάτους κρατουμένων στις φυλακές. Νωρίτερα, την περίοδο 2020-2021, υπό την ειδική αρμοδιότητά του ως Εθνικός Μηχανισμός Πρόληψης των Βασανιστηρίων και της Κακομεταχείρισης είχε με δική του πρωτοβουλία ζητήσει σχετικά στοιχεία (ακόμα και για θανάτους από φυσικά αίτια) από τα ίδια τα σωφρονιστικά καταστήματα. Τότε είχε διαπιστώσει 8 θανάτους.
Πηγές από την Ανεξάρτητη Αρχή διευκρινίζουν ότι από το 2024 υπάρχει μια βελτίωση στη συνεργασία της με το υπουργείο Προστασίας του Πολίτη, ωστόσο δεν έχει ακόμη φτάσει στα επιθυμητά επίπεδα.
Τι λένε οι σωφρονιστικοί υπάλληλοι
Τη δική του εικόνα για την κατάσταση στις φυλακές δίνει ο Κωνσταντίνος Βαρσάμης, πρόεδρος της Ομοσπονδίας Σωφρονιστικών Υπαλλήλων Ελλάδος. Μιλώντας στα «ΝΕΑ» αναφέρει ότι οι κρατούμενοι ξεπερνούν κατά πολύ τη χωρητικότητα των φυλακών, ενώ σε αρκετά καταστήματα υπάρχει σοβαρή έλλειψη προσωπικού. Για τη διακίνηση ναρκωτικών, σημειώνει ότι ουσίες περνούν στις φυλακές με διάφορους τρόπους, ακόμη και με τη συμμετοχή επίορκων υπαλλήλων, κάτι που έχει οδηγήσει και σε συλλήψεις στο παρελθόν, ενώ η εισαγωγή μεγάλης ποσότητας ναρκωτικών μπορεί να οδηγήσει ακόμη και σε πολλαπλούς θανάτους σε σύντομο διάστημα.
Πέρα από αυτό, όμως, ο έμπειρος σωφρονιστικός εξηγεί ότι η παρουσία ουσιών σχετίζεται και με την ασφάλεια, καθώς προκαλεί εντάσεις, συμπλοκές και βίαια περιστατικά. Οσον αφορά τα προγράμματα απεξάρτησης (λειτουργούν σε Κορυδαλλό και Θεσσαλονίκη μεταξύ άλλων), ο Βαρσάμης θεωρεί πως δεν επαρκούν για όλες τις υπάρχουσες ανάγκες. «Πολλοί κρατούμενοι αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα υγείας. Σε επείγοντα περιστατικά, ο γιατρός της φυλακής αποφασίζει αν απαιτείται μεταφορά σε νοσοκομείο», σημειώνει επίσης.
Ο εκπρόσωπος των σωφρονιστικών ξεκαθαρίζει ότι η βία εκδηλώνεται τόσο μεταξύ κρατουμένων όσο και απέναντι στους σωφρονιστικούς υπαλλήλους. «Οταν ένας θάλαμος για τέσσερα άτομα φιλοξενεί δέκα, οι συγκρούσεις είναι σχεδόν αναπόφευκτες», λέει. Παράλληλα, οι διαφορετικές εθνικότητες και κουλτούρες δημιουργούν επιπλέον εντάσεις, ενώ δεν είναι σπάνιο στις επιθέσεις να χρησιμοποιούνται αυτοσχέδια αιχμηρά αντικείμενα, οδηγώντας σε σοβαρούς τραυματισμούς.
Καταλήγοντας, ο πρόεδρος της Ομοσπονδίας τονίζει ότι χρειάζεται μείωση του υπερπληθυσμού, ενίσχυση προσωπικού και βελτίωση των υποδομών. Επισημαίνει επίσης ότι πολλοί υπάλληλοι, ιδιαίτερα νέοι, παραιτούνται λόγω χαμηλών αποδοχών, επιδεινώνοντας ακόμη περισσότερο την ήδη σοβαρή έλλειψη προσωπικού, για την αντιμετώπιση της οποίας έχουν προγραμματιστεί 350 νέες προσλήψεις για εξωτερική και εσωτερική φρουρά το προσεχές διάστημα.
Η μαρτυρία ενός κρατουμένου
«Ούτε χώρα του τρίτου κόσμου δεν έχει τέτοιες φυλακές». Με αυτά τα λόγια περιγράφει στα «ΝΕΑ» τις συνθήκες διαβίωσης εντός των σωφρονιστικών καταστημάτων κρατούμενος ο οποίος έχει περάσει τα τελευταία δέκα χρόνια σε πολλά από αυτά. «Εδώ και δύο χρόνια υπάρχουν πολλά συμβόλαια θανάτου αλλά και δηλητηριάσεις, που οφείλονται σε ναρκωτικά», λέει, διατηρώντας – για ευνόητους λόγους – την ανωνυμία του. Οπλα και ναρκωτικά μπορούν να περάσουν εάν κάποιος «πληρώσει τους κατάλληλους ανθρώπους ή ακόμα και με… drone», σχολιάζει, ενώ επιβεβαιώνει και αυτός πως δεν λείπουν και οι περιπτώσεις αυτοσχέδιων μαχαιριών που χρησιμοποιούνται σε βίαια ή και θανατηφόρα περιστατικά.
Ο ίδιος, που έχει υπάρξει τρόφιμος σε έξι διαφορετικές φυλακές ανά τη χώρα, λέει ότι έχει δει συμβόλαιο θανάτου να εκτελείται μπροστά στα μάτια του. «Θέλουμε βοήθεια επειγόντως. Δίνουν λεφτά και σκοτώνουν καλά παιδιά, έχει γίνει μόδα μέσα στις φυλακές, ειδικά για κάποιους που έχουν μεγάλες ποινές», αναφέρει, επιρρίπτοντας ευθύνη στη Σωφρονιστική Υπηρεσία. «Υπάρχουν πολλοί καλοί άνθρωποι στην Υπηρεσία, αλλά δυστυχώς υπάρχουν και “βρώμικοι”. Μπορεί να βάλουν μαζί κρατούμενους που ξέρουν ότι έχουν προβλήματα μεταξύ τους για να σκοτωθούν», καταλήγει.