Η Κύπρος κατασκευάζει σύγχρονους δρόμους, αλλά εξακολουθεί να θεωρεί τη φυσική ανάγκη οδηγών και επιβατών ιδιωτική τους υπόθεση. Η απόφαση του 2022 για χώρους εξυπηρέτησης παραμένει… απόφαση.
Εκατομμύρια ευρώ δαπανώνται για την κατασκευή και τη συντήρηση των κυπριακών αυτοκινητοδρόμων. Απαλλοτριώσεις, ασφαλτόστρωση, γέφυρες, φωτισμός, δενδροφυτεύσεις, ηχοπετάσματα, αποχέτευση ομβρίων υδάτων, προστατευτικά κιγκλιδώματα, σήμανση και ηλεκτρονικά συστήματα επιτήρησης συνθέτουν ένα δίκτυο ζωτικής σημασίας για την οικονομία και την καθημερινότητα, αλλά…
Αυτό το «αλλά» είναι η πλήρης απουσία πρόνοιας για μία από τις στοιχειωδέστερες υποδομές που είναι οι δημόσιοι χώροι υγιεινής.
Ο οδηγός που κινείται μεταξύ Λευκωσίας, Λεμεσού, Λάρνακας, Πάφου ή ελεύθερης Αμμοχώστου δεν διαθέτει έναν οργανωμένο, ασφαλή και ευδιάκριτο χώρο στον οποίο να μπορεί να σταματήσει για να χρησιμοποιήσει τουαλέτα. Θα πρέπει να εξέλθει από τον αυτοκινητόδρομο, να αναζητήσει εστιατόριο, καφετέρια ή πρατήριο καυσίμων και να ελπίζει ότι θα είναι ανοικτό και ότι θα του επιτραπεί η χρήση του αποχωρητηρίου χωρίς να είναι πελάτης.
Προφανώς αυτή δεν είναι λύση. Κατά καιρούς δεχθήκαμε πολλά παράπονα από πολίτες, για την κατάσταση που επικρατεί πέριξ των αυτοκινητόδρομων, η οποία δίνει την εικόνα δημόσιας τουαλέτας, την οποία δεν θα θέλαμε να περιγράψουμε. Μόλις προχθές, μας τηλεφώνησε ένας πατέρας, που αναγκάζεται να μεταφέρει μερικές φορές εντός της εβδομάδας το ανήλικο παιδί του σε εξειδικευμένο ιατρικό κέντρο και αναγκάζεται να κουβαλάει μαζί του δοχεία, γιατί δεν μπορεί να αντιμετωπίσει διαφορετικά την κατάσταση. Επίσης επαγγελματίες οδηγοί που είναι για ώρες στο τιμόνι, αντιμετωπίζουν το ίδιο πρόβλημα… αλλά αυτό, διαχρονικά, δεν είναι πρόβλημα για το κράτος και τις υπηρεσίες του που θέλουν δεκαετίες για να περάσουν από την απόφαση στην υλοποίηση.
Οι «μικρές αποστάσεις» δεν λύνουν το πρόβλημα
Το επιχείρημα που προβαλλόταν επί χρόνια από τις αρμόδιες υπηρεσίες ήταν ότι οι αποστάσεις στην Κύπρο είναι μικρές και, επομένως, δεν δικαιολογούν οργανωμένους σταθμούς ανάπαυσης και υγιεινής.
Η προσέγγιση αυτή βλέπει τον αυτοκινητόδρομο σαν μία διαδρομή από το σπίτι μέχρι τον προορισμό. Παραβλέπει όσους εργάζονται πάνω στο οδικό δίκτυο και πραγματοποιούν πολλαπλά δρομολόγια καθημερινά.
Οδηγοί φορτηγών, λεωφορείων, ταξί, οχημάτων διανομής, τεχνικών συνεργείων, ασθενοφόρων και άλλων υπηρεσιών περνούν πολλές ώρες στους δρόμους. Η δυνατότητα ασφαλούς στάσης, χρήσης τουαλέτας, πλυσίματος των χεριών και σύντομης ανάπαυσης συνδέεται άμεσα με τις συνθήκες εργασίας και την οδική ασφάλεια.
Η ίδια ανάγκη αφορά οικογένειες με βρέφη και μικρά παιδιά, εγκύους, ηλικιωμένους, άτομα με αναπηρίες και πολίτες με ακράτεια, υπερδραστήρια κύστη, παθήσεις του εντέρου, προβλήματα προστάτη ή άλλες καταστάσεις που προκαλούν συχνή ή αιφνίδια ανάγκη χρήσης τουαλέτας. Η ουρολογική επιτακτικότητα, όπως εξηγούν οι υπηρεσίες του βρετανικού συστήματος υγείας, μπορεί να εμφανιστεί απότομα και να συνοδεύεται από αδυναμία έγκαιρης πρόσβασης σε αποχωρητήριο. Δεν προσφέρεται για αναζήτηση καταστήματος ούτε για εξηγήσεις στον υπάλληλο ενός εστιατορίου.
Απόφαση από το 2022, στην αναμονή
Το πρόβλημα είχε αναγνωριστεί επίσημα πριν από τέσσερα χρόνια. Στις 21 Ιουνίου 2022 το Υπουργικό Συμβούλιο ενέκρινε την αναπτυξιακή πολιτική για δημιουργία δημόσιων χώρων εξυπηρέτησης στους αυτοκινητοδρόμους.
Η μελέτη του Τμήματος Δημοσίων Έργων έθεσε ως κριτήριο την ύπαρξη εγκαταστάσεων περίπου ανά 30 χιλιόμετρα και προέβλεψε, σε πρώτη φάση, πέντε σημεία:
• Αλάμπρα, στο τμήμα προς Λευκωσία
• Ξυλοτύμπου, στον άξονα Αλάμπρας – Αγίας Νάπας
• Κοφίνου, στον άξονα Αλάμπρας – Λεμεσού
• Επισκοπή, στην κατεύθυνση από Πάφο
• Μανδριά, στην κατεύθυνση από Λεμεσό
Σε δεύτερη φάση θα δημιουργούνταν ακόμη δύο χώροι στους δρόμους Λευκωσίας – Αστρομερίτη – Ευρύχου και Πάφου – Πόλεως Χρυσοχούς.
Οι εγκαταστάσεις θα λειτουργούσαν επί 24ώρου βάσεως και θα περιλάμβαναν τουαλέτες ανδρών, γυναικών και ΑμεΑ, μικρή καφετέρια ή περίπτερο και φορτιστές ηλεκτρικών οχημάτων.
Τον Αύγουστο του 2024, ο τέως υπουργός Μεταφορών Αλέξης Βαφεάδης δήλωνε ότι υπήρχε πρόθεση προκήρυξης αρχιτεκτονικού διαγωνισμού σε συνεργασία με το ΕΤΕΚ. Ωστόσο δεν προχώρησε καμία διαδικασία έστω και για έναν από τους πέντε σταθμούς.
Η απόφαση, συνεπώς, υπήρξε, η μελέτη έγινε, τα σημεία επιλέχθηκαν… αλλά δεν υπήρξε κανένα αποτέλεσμα.
Στην υπόλοιπη Ευρώπη
Σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες οι τουαλέτες και οι χώροι ανάπαυσης αντιμετωπίζονται ως τμήμα της οδικής υποδομής και όχι ως εμπορική εξυπηρέτηση που παρέχεται περιστασιακά από ιδιώτες. Ας μην αναφέρουμε ότι στους κυπριακούς αυτοκινητόδρομους δεν υπάρχουν καν πρατήρια καυσίμων ή υποδομές για γρήγορο φαγητό και θα πρέπει κάποιος να βγει εκτός διαδρομής για να βρει τέτοιες υποηρεσίες.
Στην Αγγλία η κυβερνητική πολιτική προβλέπει μέγιστη απόσταση 45 χιλιομέτρων, μεταξύ των σταθμών εξυπηρέτησης. Για τις υποδομές στάθμευσης βαρέων οχημάτων η προβλεπόμενη μέγιστη απόσταση περιορίζεται στα περίπου 20 χιλιόμετρα. Οι σταθμοί λειτουργούν όλο το εικοσιτετράωρο και οι τουαλέτες και οι νιπτήρες πρέπει να παρέχονται δωρεάν, χωρίς υποχρέωση αγοράς κάποιου προϊόντος.
Στη Γερμανία, η ομοσπονδιακή νομοθεσία προβλέπει απόσταση περίπου 50 έως 60 χιλιομέτρων μεταξύ των ολοκληρωμένων σταθμών εξυπηρέτησης. Ανάμεσα σε αυτούς δημιουργούνται απλούστεροι χώροι στάθμευσης με τουαλέτες, συνήθως ανά 15 έως 20 χιλιόμετρα.
Στην Αυστρία λειτουργούν, σύμφωνα με τον κρατικό διαχειριστή ASFINAG, 59 οργανωμένοι χώροι ανάπαυσης και 87 σταθμοί εξυπηρέτησης. Οι χώροι διαθέτουν συστήματα επιτήρησης και σύνδεση έκτακτης ανάγκης με τα κέντρα διαχείρισης της κυκλοφορίας.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ήδη θεσπίσει ελάχιστες προδιαγραφές για τους πιστοποιημένους ασφαλείς χώρους στάθμευσης επαγγελματιών οδηγών. Προβλέπονται χωριστές τουαλέτες και ντους, ζεστό νερό, δωρεάν σαπούνι, κάδοι απορριμμάτων, τακτικός καθαρισμός και αναρτημένο πρόγραμμα ελέγχου των εγκαταστάσεων. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θεωρεί την πρόσβαση στις συγκεκριμένες διευκολύνσεις μέρος των αξιοπρεπών συνθηκών εργασίας των οδηγών.
Κίνδυνος στη λωρίδα ασφαλείας
Η έλλειψη οργανωμένων χώρων δημιουργεί και ζήτημα ασφάλειας. Στην Κύπρο, ορισμένοι οδηγοί σταματούν στη λωρίδα ασφαλείας ή σε πρόχειρα ανοίγματα και κινούνται πεζοί κοντά σε οχήματα που αναπτύσσουν μεγάλες ταχύτητες.
Η Αστυνομία ξεκαθαρίζει ότι η στάση στις λωρίδες του αυτοκινητοδρόμου απαγορεύεται και επιτρέπεται μόνο σε έκτακτη ανάγκη. Επισημαίνει επίσης ότι η παρουσία πεζών στον αυτοκινητόδρομο είναι εξαιρετικά επικίνδυνη. Η ανάγκη χρήσης τουαλέτας, όμως, μπορεί εύκολα να εξελιχθεί σε έκτακτη ανάγκη, ιδίως για ένα παιδί, έναν ηλικιωμένο ή άνθρωπο με συγκεκριμένο πρόβλημα υγείας.
Η υποχρέωση του κράτους δεν εξαντλείται στο να προειδοποιεί τους οδηγούς να μην σταματούν, αλλά οφείλει να τους παρέχει και ασφαλές σημείο στο οποίο μπορούν να σταματήσουν.
Τα χωράφια έγιναν αποχωρητήρια
Η σημερινή κατάσταση έχει δυστυχώς ορατό αποτύπωμα. Χώροι γύρω από εξόδους του αυτοκινητόδρομου, σημεία προσωρινής στάσης και χώροι με δέντρα χρησιμοποιούνται ως υπαίθριες τουαλέτες. Μαζί με τα ανθρώπινα απόβλητα παραμένουν χαρτιά, υγρά μαντίλια, πάνες και άλλα απορρίμματα που δεν θα θέλαμε να περιγράψουμε.
Το πρόβλημα αφορά την εικόνα της χώρας, ιδίως για έναν τουριστικό προορισμό, αλλά δεν περιορίζεται μόνο στην αισθητική. Η ανεξέλεγκτη απόθεση περιττωμάτων και η απουσία δυνατότητας πλυσίματος των χεριών δημιουργούν τριτοκοσμικές συνθήκες υγειονομικής υποβάθμισης. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας αντιμετωπίζει την ασφαλή διάθεση ανθρώπινων αποβλήτων και την πρόσβαση σε κατάλληλες εγκαταστάσεις υγιεινής ως βασικό στοιχείο της δημόσιας υγείας και ανθρώπινο δικαίωμα.
Δεν απαιτούνται πολυτελή εμπορικά κέντρα. Μπορούν να αξιοποιηθούν υφιστάμενοι κρατικοί χώροι, ζυγιστικοί σταθμοί και ασφαλείς χώροι στάθμευσης. Χρειάζονται καθαρές και προσβάσιμες εγκαταστάσεις, νερό, νιπτήρες, χώρος αλλαγής για βρέφη, επαρκής φωτισμός, εξωτερική επιτήρηση και μόνιμη υπηρεσία καθαρισμού και συντήρησης.
Το κράτος έχει αποδείξει ότι μπορεί να κατασκευάζει γέφυρες, κόμβους και αυτοκινητοδρόμους και απομένει να αποδείξει ότι θυμάται και τους ανθρώπους που τους χρησιμοποιούν.