Στην Κύπρο, η ενεργειακή μετάβαση σκοντάφτει σε ένα καλώδιο που δεν έχει ποντιστεί, έναν τερματικό σταθμό φυσικού αερίου που παραμένει ημιτελής, μπαταρίες που άργησαν και ένα δίκτυο που πετάει στα σκουπίδια δωρεάν ηλιακή ενέργεια.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει αρχίσει να εφαρμόζει το νέο πλαίσιο για την ηλεκτρική ενέργεια και το φυσικό αέριο. Από τις 17 Ιουλίου ισχύουν οι αναθεωρημένοι κανόνες της αγοράς ηλεκτρισμού και από τις 5 Αυγούστου οι αντίστοιχοι κανόνες για το φυσικό αέριο. Ο στόχος που προβάλλει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή είναι σαφής. Περισσότερη ασφάλεια, μεγαλύτερη συμμετοχή των ανανεώσιμων πηγών, προστασία των καταναλωτών από ακραίες αυξήσεις και σταδιακή απεξάρτηση από τα εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα.
Οι Ευρωπαίοι καταναλωτές αποκτούν δικαίωμα επιλογής ανάμεσα σε συμβόλαια σταθερής και κυμαινόμενης τιμής, σαφέστερη πληροφόρηση πριν αλλάξουν προμηθευτή, δυνατότητα να παράγουν και να μοιράζονται καθαρή ενέργεια μέσα από ενεργειακές κοινότητες και ισχυρότερη προστασία από διακοπή της παροχής. Σε περίπτωση νέας ενεργειακής κρίσης, τα κράτη θα μπορούν, υπό προϋποθέσεις, να επιβάλλουν προσωρινά τιμές χαμηλότερες του κόστους για βασικές ποσότητες κατανάλωσης. Προβλέπεται ακόμη προμηθευτής τελευταίου καταφυγίου, ώστε ο πολίτης να μη μένει με σβηστά φώτα εάν καταρρεύσει η εταιρεία από την οποία αγοράζει ηλεκτρισμό. Αυτά προβλέπει το νέο ευρωπαϊκό πλαίσιο, το οποίο παρουσιάστηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
Για την Κύπρο όλα αυτά ακούγονται σωστά, αλλά ακόμη αρκετά θεωρητικά. Για να επιλέξει ο καταναλωτής σταθερή ή κυμαινόμενη τιμή, πρέπει να υπάρχουν πραγματικές επιλογές προμηθευτών (ανταγωνισμός), σύγχρονοι μετρητές, επαρκής παραγωγή, αποθήκευση και δυνατότητα εισαγωγής ηλεκτρισμού όταν οι εγχώριες τιμές εκτοξεύονται. Η κυπριακή αγορά απέκτησε οργανωμένη λειτουργία τον περασμένο Οκτώβριο, όμως παραμένει αποκλεισμένη από το ευρωπαϊκό δίκτυο.
Απεξάρτηση από τη Μόσχα
Παράλληλα με τη μεταρρύθμιση των αγορών, η Ευρωπαϊκή Ένωση προχωρεί στην οριστική διακοπή των εισαγωγών ρωσικού φυσικού αερίου. Ο σχετικός κανονισμός υιοθετήθηκε τον Ιανουάριο και τέθηκε σε ισχύ στις 3 Φεβρουαρίου. Η απαγόρευση εφαρμόζεται σταδιακά, ώστε να μη δημιουργηθούν νέοι κλυδωνισμοί στις τιμές. Οι εισαγωγές ρωσικού υγροποιημένου φυσικού αερίου θα τερματιστούν πλήρως από τις αρχές του 2027 και οι εισαγωγές μέσω αγωγών από το φθινόπωρο του ίδιου χρόνου.
Τα κράτη και οι τελωνειακές αρχές υποχρεώνονται πλέον να ελέγχουν τη χώρα παραγωγής του αερίου, ώστε να αποτραπεί η διοχέτευση ρωσικών ποσοτήτων μέσω τρίτων χωρών ή μεικτών φορτίων. Τα πρόστιμα μπορούν να φτάσουν τουλάχιστον τα 40 εκατομμύρια ευρώ για εταιρείες ή το 3,5% του παγκόσμιου ετήσιου κύκλου εργασιών τους. Η Ευρώπη, ύστερα από χρόνια δισταγμών, μετατρέπει την ενεργειακή απεξάρτηση από τη Ρωσία σε δεσμευτικό δίκαιο.
Το 2025 το ρωσικό φυσικό αέριο εξακολουθούσε να αντιστοιχεί περίπου στο 12% των εισαγωγών της Ένωσης, έναντι 45% πριν από τον πόλεμο στην Ουκρανία. Οι ποσότητες που παρέμεναν στην ευρωπαϊκή αγορά υπολογίζονταν σε 35 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα ετησίως και απέφεραν στη Ρωσία περίπου 10 δισεκατομμύρια ευρώ. Η απόφαση συνεπώς έχει οικονομική και γεωπολιτική διάσταση. Περιορίζει μια πηγή χρηματοδότησης της ρωσικής πολεμικής μηχανής και στερεί από τη Μόσχα ένα εργαλείο πολιτικού εκβιασμού, το οποίο είχε χρησιμοποιήσει επανειλημμένα πριν και μετά την εισβολή στην Ουκρανία.
Η στροφή αυτή δημιουργεί χώρο για νέους προμηθευτές. Εδώ ακριβώς εμφανίζεται η Κύπρος, αλλά με μία ακόμη ενεργειακή παραδοξότητα. Η Κύπρος ετοιμάζεται να εξάγει φυσικό αέριο προς την Ευρώπη, ενώ εμείς συνεχίζουμε να καίμε μαζούτ και πετρέλαιο για να παράγουμε ηλεκτρισμό.
«Κρόνος» για την Ευρώπη, μαζούτ για την Κύπρο
Η τελική επενδυτική απόφαση των Eni και Total για την ανάπτυξη του κοιτάσματος «Κρόνος», στο τεμάχιο 6 της κυπριακής ΑΟΖ, αποτελεί τη σημαντικότερη εξέλιξη από την έναρξη των ερευνών στην ΑΟΖ. Η παραγωγή αναμένεται να αρχίσει το 2028 ο κοίτασμα εκτιμάται ότι περιέχει περισσότερα από τρία τρισεκατομμύρια κυβικά πόδια φυσικού αερίου και μπορεί να προσφέρει περίπου 2,8 εκατομμύρια τόνους υγροποιημένου αερίου τον χρόνο.
Το αέριο θα μεταφέρεται με αγωγό στις εγκαταστάσεις της Eni στην Αίγυπτο, θα υγροποιείται στη Νταμιέτα και από εκεί θα διοχετεύεται κυρίως στην ευρωπαϊκή αγορά. Οι δύο εταιρείες παρουσιάζουν το έργο ως νέα πηγή ενεργειακής ασφάλειας για την Ευρώπη, σε μια περίοδο κατά την οποία κλείνει η ρωσική στρόφιγγα και η Μέση Ανατολή παραμένει απρόβλεπτη. Η απόφαση δημιουργεί για πρώτη φορά πραγματική προοπτική εμπορικής αξιοποίησης κυπριακού κοιτάσματος, πέρα από ανακοινώσεις, χάρτες και υπογραφές προθέσεων.
Υπάρχει όμως μία λεπτομέρεια που δεν είναι λεπτομέρεια. Το αέριο του «Κρόνου» προορίζεται για εξαγωγή μέσω Αιγύπτου. Δεν σημαίνει ότι θα φτάσει αυτομάτως στους ηλεκτροπαραγωγούς σταθμούς της Κύπρου ούτε ότι θα μειώσει από μόνο του τους λογαριασμούς της ΑΗΚ. Για να χρησιμοποιηθεί φυσικό αέριο απαιτείται ξεχωριστή υποδομή εισαγωγής ή διαφορετική εμπορική διευθέτηση.
Η υποδομή αυτή είναι το τερματικό στο Βασιλικό. Ένα έργο που ξεκίνησε ως γρήγορη λύση για την αντικατάσταση του μαζούτ και κατέληξε σε μια ακριβή εκκρεμότητα, με ημιτελείς εγκαταστάσεις, διαιτησίες, έρευνα της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας και διαρκώς μετακινούμενα χρονοδιαγράμματα.
Η κυβέρνηση δηλώνει ότι θα επιλέξει νέο εργολάβο μέχρι το τέλος του 2026, χωρίς να έχει δώσει ασφαλή ημερομηνία ολοκλήρωσης. Σύμφωνα με τα τελευταία διαθέσιμα στοιχεία του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας, περίπου το 85% του ενεργειακού εφοδιασμού της Κύπρου προερχόταν το 2023 από εισαγόμενο πετρέλαιο και πετρελαιοειδή, ενώ περίπου το 80% της ηλεκτροπαραγωγής βασιζόταν σε αυτά. Το Βασιλικό παραμένει η ταχύτερη θεωρητικά οδός για την εισαγωγή φυσικού αερίου. Στην πράξη, έχει μετατραπεί σε απόδειξη του πόσο αργά μπορεί να κινηθεί μια χώρα όταν ο χρόνος χρεώνεται απευθείας στον λογαριασμό του καταναλωτή.
Ο ακριβός λογαριασμός του μαζούτ
Η εξάρτηση από τα υγρά καύσιμα επιβαρύνει την τιμή του ηλεκτρισμού δύο φορές. Η Κύπρος πληρώνει την αγορά και τη μεταφορά του καυσίμου και στη συνέχεια πληρώνει δικαιώματα για τους ρύπους.
Το 2024 οι κυπριακοί ηλεκτροπαραγωγοί σταθμοί εξέπεμψαν περίπου 3,28 εκατομμύρια τόνους διοξειδίου του άνθρακα, με το κόστος αγοράς δικαιωμάτων να πλησιάζει τα 230 εκατομμύρια ευρώ. Μέχρι τις 18 Οκτωβρίου 2025 είχε ήδη συσσωρευτεί κόστος περίπου 204 εκατομμυρίων. Αυτά τα ποσά μεταφέρονται τελικά στους λογαριασμούς των νοικοκυριών και των επιχειρήσεων. Δεν πρόκειται για κάποιο πρόστιμο των Βρυξελλών που επιβλήθηκε αιφνιδίως στην Κύπρο, αλλά για το προβλέψιμο κόστος της χρήσης ρυπογόνων καυσίμων.
Η Eurostat κατέγραψε την Κύπρο στη δεύτερη θέση της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως προς το κόστος ηλεκτρισμού για επιχειρήσεις κατά το δεύτερο εξάμηνο του 2025. Η τιμή έφτασε τα 24,29 ευρώ ανά 100 κιλοβατώρες, έναντι ευρωπαϊκού μέσου όρου 18,37 ευρώ. Μόνο η Ιρλανδία ήταν ακριβότερη. Το ενεργειακό πρόβλημα συνεπώς επηρεάζει την ανταγωνιστικότητα, το κόστος παραγωγής, τις τιμές των υπηρεσιών και τελικά το σύνολο της οικονομίας.
Ο ήλιος που πετιέται
Το 2025 αποκόπηκαν από το δίκτυο περίπου 306 γιγαβατώρες ανανεώσιμης ηλεκτρικής ενέργειας, κυρίως από φωτοβολταϊκά. Η ποσότητα αντιστοιχούσε σε σχεδόν 47,5% της δυνητικής παραγωγής των πράσινων μονάδων που είναι συνδεδεμένες στο δίκτυο διανομής. Θα μπορούσε να καλύψει τις ετήσιες ανάγκες περισσότερων από 51.000 νοικοκυριών.
Οι περικοπές αυξήθηκαν κατά περίπου 83% σε σύγκριση με το 2024. Τον Μάρτιο του 2025 απορρίφθηκαν περισσότερες από 38.000 μεγαβατώρες μέσα σε έναν μήνα. Δεν έλειψε ο ήλιος ούτε τα φωτοβολταϊκά. Έλειπαν οι μπαταρίες, η ευελιξία των συμβατικών μονάδων, οι δυνατότητες του δικτύου και η διασύνδεση με άλλες αγορές.
Η αποθήκευση ενέργειας άρχισε επιτέλους να αντιμετωπίζεται ως κρίσιμη υποδομή. Η ΡΑΕΚ ενέκρινε τρία μεγάλα συστήματα συνολικής χωρητικότητας 400 μεγαβατωρών, σε Αθαλάσσα, Ελεύθερη Βιομηχανική Ζώνη και Ανατολικό. Παράλληλα έχουν εκδοθεί άδειες για ιδιωτικά και υβριδικά συστήματα πολύ μεγαλύτερης δυναμικότητας. Το κρίσιμο όμως δεν είναι πόσες άδειες βρίσκονται στα συρτάρια, αλλά πόσες μπαταρίες έχουν συνδεθεί και λειτουργούν όταν τα φωτοβολταϊκά παράγουν περισσότερο ρεύμα από όσο μπορεί να απορροφήσει το σύστημα.
Η αποθήκευση επιτρέπει να φυλάσσεται η ηλιακή ενέργεια των μεσημεριανών ωρών και να χρησιμοποιείται το βράδυ, όταν αυξάνεται η ζήτηση και επανέρχονται οι συμβατικές μονάδες. Περιορίζει τις περικοπές, μειώνει την κατανάλωση καυσίμων, συγκρατεί τους ρύπους και προσφέρει ασφάλεια στο δίκτυο. Είναι η γέφυρα ανάμεσα στη μεγάλη παραγωγή φωτοβολταϊκών και στη δυνατότητα πραγματικής αξιοποίησής τους.
Το καλώδιο με τη γαλλική σφραγίδα
Ο GSI αποτελεί το μεγαλύτερο κομμάτι της ενεργειακής εξίσωσης. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή τον έχει εντάξει στις οκτώ σημαντικότερες «ενεργειακές οδούς». Σκοπός είναι να τερματιστεί η απομόνωση της Κύπρου, του τελευταίου κράτους μέλους που δεν είναι συνδεδεμένο με το ευρωπαϊκό δίκτυο ηλεκτρισμού. Για το τμήμα Κρήτης και Κύπρου έχουν εγκριθεί €657 εκατομμύρια από τον μηχανισμό Connecting Europe Facility. Το καλώδιο θα έχει μήκος σχεδόν 900 χιλιόμετρα και δυνατότητα αμφίδρομης μεταφοράς 1.000 μεγαβάτ.
Η είσοδος της γαλλικής Meridiam ως πλειοψηφικού μετόχου, με ποσοστό 66%, αλλάζει τα δεδομένα. Ο ΑΔΜΗΕ παραμένει στρατηγικός μέτοχος και τεχνικός επικεφαλής, ενώ υπογράφηκε συμφωνία με τη επίσης γαλλική Nexans για επιτάχυνση των εργασιών και ολοκλήρωση των ερευνών του βυθού. Η συμμετοχή της Meridiam προσφέρει κεφάλαια, τεχνογνωσία και πολιτικό βάρος από τη Γαλλία, την ώρα που τουρκικές παρεμβάσεις στην περιοχή της Κάσου είχαν διακόψει τις βυθομετρικές έρευνες.
Η Κύπρος αναμένει ακόμη την αξιολόγηση της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων πριν αποφασίσει αν θα συμμετάσχει ως μέτοχος. Το αρχικό κόστος του έργου υπολογιζόταν σε 1,9 δισεκατομμύρια ευρώ, όμως υπάρχουν φόβοι για σημαντική αύξησή του. Σύμφωνα με το υφιστάμενο μοντέλο, το 63% του κατασκευαστικού κόστους θα ανακτηθεί μέσω των κυπριακών λογαριασμών ηλεκτρισμού. Επομένως, η βιωσιμότητα δεν κρίνεται μόνο από το αν μπορεί να τοποθετηθεί τεχνικά το καλώδιο, κρίνεται από το τελικό κόστος, τη χρηματοδότηση και το πραγματικό όφελος για τον καταναλωτή.
Ο GSI μπορεί να επιτρέψει εισαγωγές φθηνότερης ενέργειας όταν οι τιμές στην Κύπρο είναι υψηλές, να προσφέρει εφεδρεία σε περίπτωση βλάβης, να διευκολύνει την εγκατάσταση περισσότερων φωτοβολταϊκών και να δώσει διέξοδο για εξαγωγή πράσινης ενέργειας. Δεν αποτελεί, όμως, υποκατάστατο της αποθήκευσης, της αναβάθμισης του δικτύου ή της ολοκλήρωσης του Βασιλικού. Χρειάζονται όλα μαζί, και κανείς δεν φαίνεται να βιάζεται.
Δικαιώματα χωρίς φθηνή ενέργεια
Το νέο ευρωπαϊκό πλαίσιο αναγνωρίζει στον καταναλωτή περισσότερα δικαιώματα. Η αξία τους στην Κύπρο θα κριθεί στην πράξη. Η δυνατότητα επιλογής προμηθευτή δεν αρκεί όταν όλοι αγοράζουν ενέργεια από το ίδιο ακριβό και απομονωμένο σύστημα. Τα κυμαινόμενα τιμολόγια δεν βοηθούν χωρίς έξυπνους μετρητές και πραγματικές διαφορές τιμών κατά τη διάρκεια της ημέρας. Οι ενεργειακές κοινότητες δεν μπορούν να αναπτυχθούν εάν το δίκτυο αδυνατεί να δεχθεί την παραγωγή τους. Η απαγόρευση του ρωσικού αερίου ενισχύει τη γεωπολιτική αξία των κυπριακών κοιτασμάτων, αλλά δεν μειώνει τον λογαριασμό της κυπριακής οικογένειας όσο το φυσικό αέριο φεύγει για την Ευρώπη και η Κύπρος συνεχίζει να καίει μαζούτ.
Για δεκαετίες η ενεργειακή πολιτική μας παρουσιάστηκε ως σειρά μεγάλων μελλοντικών έργων. Το φυσικό αέριο θα ερχόταν, η διασύνδεση θα ολοκληρωνόταν, η αγορά θα άνοιγε, οι μπαταρίες θα τοποθετούνταν και οι λογαριασμοί θα μειώνονταν. Κάθε σχέδιο είχε τη δική του ημερομηνία. Οι περισσότερες ημερομηνίες πέρασαν και οι λογαριασμοί έμειναν και αυξήθηκαν.
Η Ευρώπη έκλεισε την πόρτα στην ενεργειακή εξάρτηση από τη Ρωσία και οικοδομεί μια αγορά με περισσότερες διασυνδέσεις, αποθήκευση, προστασία και καθαρή παραγωγή. Η Κύπρος διαθέτει ήλιο, κοιτάσματα φυσικού αερίου, ευρωπαϊκή χρηματοδότηση και γεωγραφική θέση που θα μπορούσε να τη μετατρέψει σε ενεργειακό κόμβο. Εκείνο που της λείπει είναι η δυνατότητα να μετατρέπει τα σχέδια σε υποδομές πριν τα χρονοδιαγράμματα γίνουν ανέκδοτο και το κόστος λογαριασμός. Και σαν να μην έφταναν όλα αυτά, η διαφθορά συνεχίζει να αποτελεί το μεγαλύτερο εμπόδιο, για το οποίο όλοι γνωρίζουν, λίγοι μιλάνε και κανένας δεν δείχνε πραγματική βούληση να πατάξει.