Η αφαλάτωση κοντεύει να καλύψει το σύνολο της ύδρευσης, αλλά η ασφάλεια της παροχής νερού για ύδρευση έχει βαρύ ενεργειακό λογαριασμό, αδιαφανείς συμβάσεις και επιπτώσεις στο θαλάσσιο περιβάλλον
Δεν περιμένουμε πλέον να βρέξει για να ανοίξουμε τη βρύση στα σπίτια μας. Αρκεί να λειτουργούν οι αντλίες, να υπάρχει επαρκές ηλεκτρικό ρεύμα και οι ιδιωτικές εταιρείες με τις οποίες το κράτος έχει υπογράψει πολυετείς συμβάσεις, να μας στέλνουν νερό.
Τον Αύγουστο, από τα 351.773 κυβικά μέτρα πόσιμου νερού που παράγονταν ημερησίως, τα 257.124 προέρχονταν από τις αφαλατώσεις. Η εξάρτηση από τις μονάδες αφαλάτωσης σε πόσιμο νερό, έφτασε στο 73,1%, ενώ υπήρξαν περίοδοι που πλησιάσαμε και το 80%. Η κυβέρνηση έχει δεσμευτεί ότι στις αρχές του 2027 η αφαλάτωση θα μπορεί να καλύπτει σχεδόν το 100% των αναγκών μας σε ύδρευση. Δεν μιλάμε προφανώς για νερό άρδευσης, αλλά για το νερό που καταλήγει σε σπίτια, ξενοδοχεία, επιχειρήσεις και δημόσιες υποδομές.
Προφανώς κάτι τέτοιο προσφέρει ασφάλεια απέναντι στην ανομβρία, αλλά ταυτόχρονα δημιουργεί μια νέα εξάρτηση. Αν θα διψάσουμε, δεν εξαρτάται πλέον από τα σύννεφα, αλλά από το πόσο ηλεκτρικό ρεύμα διαθέτουμε, από τις μεμβράνες αντίστροφης ώσμωσης, τις συμβάσεις και την τεχνική διαθεσιμότητα εγκαταστάσεων αφαλάτωσης που λειτουργούν συνεχώς.
Οι πέντε μόνιμες μονάδες
Ο βασικός κορμός του συστήματος αποτελείται από πέντε μόνιμες μονάδες, συνολικής δυναμικότητας 235.000 κυβικών μέτρων ημερησίως.
• Η Δεκέλεια παράγει έως 60.000 κυβικά μέτρα την ημέρα. Η πρώτη μονάδα λειτούργησε το 1997, εξαγοράστηκε από το κράτος το 2005 και ανακαινίστηκε. Η ισχύουσα σύμβαση με την Caramondani Desalination Plants άρχισε τον Μάιο του 2007 και λήγει τον Μάιο του 2027. Πρόκειται για εικοσαετή συμφωνία λειτουργίας, συντήρησης και πώλησης νερού, με αρχική τιμή περίπου €0,64 ανά κυβικό. Το 2023, μετά τις αναπροσαρμογές για ηλεκτρισμό, καύσιμα και εργατικό κόστος, η πραγματική τιμή είχε φτάσει στα €1,75, την υψηλότερη μεταξύ των πέντε μονάδων. Μόνο για την παραγωγή καταβλήθηκαν εκείνη τη χρονιά €29,65 εκατ. και άλλα €766.170 για διαθεσιμότητα.
• Η μονάδα της Λάρνακας διαθέτει επίσης δυναμικότητα 60.000 κυβικών μέτρων. Το αρχικό έργο είχε ανατεθεί το 1999 στη Larnaca Water Partners, κοινοπραξία των ισραηλινών IDE και Oceana, με τιμή £0,40 ανά κυβικό. Μετά τη λήξη εκείνης της συμφωνίας υπογράφηκε, το 2012, νέα σύμβαση ανακαίνισης και λειτουργίας με τη MN Larnaca Desalination, στην οποία συμμετέχουν η Mekorot και η Netcom. Η 25ετής περίοδος λειτουργίας άρχισε το 2015 και ολοκληρώνεται το 2040. Η νέα συμφωνία δεν παρουσιάζει με την ίδια καθαρότητα την αρχική βασική τιμή. Η πραγματική τιμή του 2023 ήταν €1,02 ανά κυβικό, με συνολική δαπάνη παραγωγής €20,56 εκατ. Ήταν η φθηνότερη από τις πέντε υφιστάμενες μόνιμες μονάδες.
• Η μονάδα Επισκοπής στη Λεμεσό μπορεί να παράγει 40.000 κυβικά μέτρα ημερησίως. Η σύμβαση με τη Limassol Water Co, κοινοπραξία της Mekorot και της κυπριακής Netcom, προβλέπει εικοσαετή λειτουργία από τον Ιούλιο του 2012 έως τον Ιούλιο του 2032. Η συμβατική τιμή εκκίνησης ήταν €0,8725 ανά κυβικό, ενώ η συνολική αξία της συμφωνίας είχε υπολογιστεί σε περίπου €301,6 εκατ. Το 2023 η πραγματική τιμή είχε ανέλθει στα €1,66. Το κράτος κατέβαλε €15,69 εκατ. για παραγωγή και €1,87 εκατ. για εφεδρεία.
• Η μονάδα της ΑΗΚ στο Βασιλικό έχει δυναμικότητα 60.000 κυβικών μέτρων. Κατασκευάστηκε από την IDE Technologies και παραδόθηκε το 2012, με τελικό κόστος €45,6 εκατ. Η αρχική τιμή πώλησης προς το Τμήμα Αναπτύξεως Υδάτων ήταν περίπου €0,81 ανά κυβικό. Το 2023 είχε φτάσει στα €1,52, με δαπάνη €21,17 εκατ. για παραγωγή και €2,51 εκατ. για εφεδρεία.
• Η μόνιμη μονάδα της Πάφου στα Κούκλια είναι η μικρότερη, με δυναμικότητα 15.000 κυβικών μέτρων. Κατασκευάστηκε με σύμβαση σχεδιασμού, χρηματοδότησης, λειτουργίας και συντήρησης και τέθηκε σε λειτουργία το 2021. Το 2023 η τιμή αγοράς ήταν €1,30 ανά κυβικό και η παραγωγή κόστισε €4,47 εκατ. Η μονάδα καταστράφηκε από πυρκαγιά τον Δεκέμβριο του 2024 και αποκαταστάθηκε με δαπάνη του αναδόχου, όπως προέβλεπε η σύμβαση.
Κινητές μονάδες με θολό λογαριασμό
Στις μόνιμες εγκαταστάσεις προστέθηκαν τέσσερα έργα γέφυρα. Στη Μονή λειτουργούν μονάδες που παραχωρήθηκαν δωρεάν από τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και παράγουν περίπου 15.000 κυβικά μέτρα ημερησίως. Η δωρεά αφορούσε τον εξοπλισμό, όχι τις ηλεκτρολογικές εγκαταστάσεις, τα δίκτυα, τη σύνδεση και τη λειτουργία. Η αρχική εκτίμηση για τις σχετικές υποδομές έφτανε τα €6,7 εκατ. και ο ορίζοντας λειτουργίας έχει τεθεί έως το τέλος του 2026, αν και ήδη συζητείται η παράταση της παραμονής τους.
Στην Κισσόνεργα λειτουργεί κινητή μονάδα δυναμικότητας 12.000 κυβικών μέτρων. Η σύμβαση υπογράφηκε τον Μάιο του 2025 και αφορά πενταετή παροχή νερού. Στο Λιμάνι Λεμεσού λειτουργεί από φέτος την άνοιξη μονάδα 10.000 κυβικών μέτρων, με αρχικό εκτιμώμενο κόστος €4,2 εκατ. Χρησιμοποιεί υφάλμυρο νερό από γεωτρήσεις και όχι απευθείας από τη θάλασσα.
Στον Γαρύλλη λειτουργεί εγκατάσταση απονίτρωσης και επεξεργασίας υφάλμυρου νερού, επίσης 10.000 κυβικών μέτρων ημερησίως, με κεφαλαιουχικό κόστος περίπου €3,4 εκατ.
Ο αρχικός σχεδιασμός υπολόγιζε το συνολικό κατασκευαστικό κόστος των τεσσάρων μονάδων σε €18,8 εκατ. και τη συνολική δαπάνη κατασκευής και πενταετούς λειτουργίας σε €66,4 εκατ.
Μέχρι το τέλος του 2026 σχεδιάζεται να προστεθούν κινητές μονάδες στην Επισκοπή, δυναμικότητας 15.000 κυβικών μέτρων, και στο Βασιλικό, 20.000 κυβικών. Στον Μαζωτό προωθείται μονάδα 40.000 κυβικών μέτρων με εκτιμώμενο συνολικό κόστος περίπου €85 εκατ. και επταετή λειτουργία.
Την προηγούμενη εβδομάδα, το υπουργικό συμβούλιο ενέκρινε και τέσσερις νέες μόνιμες εγκαταστάσεις. Στη Δεκέλεια 80.000 κυβικών μέτρων, στην Αγία Θέκλα 30.000, στην Πόλη Χρυσοχούς 10.000 και στην Ανατολική Λεμεσό 60.000. Η τελευταία υπολογίζεται ότι θα κοστίσει €80 εκατ. Αντίθετα, ακυρώθηκε η κινητή μονάδα Αγίας Νάπας και αναβλήθηκε η πλωτή αφαλάτωση Γερμασόγειας, κυρίως λόγω κόστους.
Ο ηλεκτρισμός μέσα στο νερό
Η αντίστροφη ώσμωση χρειάζεται περίπου 3,4 κιλοβατώρες για κάθε κυβικό μέτρο νερού. Το 2023 οι αφαλατώσεις κατανάλωσαν 216 GWh, σχεδόν το 6% της ετήσιας ηλεκτροπαραγωγής. Με τον διπλασιασμό της δυναμικότητας, το ποσοστό μπορεί να πλησιάσει το 10%.
Η Κύπρος πληρώνει ακριβό ρεύμα, το οποίο εξακολουθεί να παράγεται σε μεγάλο βαθμό από υγρά καύσιμα και επιβαρύνεται με το κόστος δικαιωμάτων εκπομπής ρύπων. Γι’ αυτό τον λόγο, οι αρχικές τιμές των €0,64 ή €0,87 δεν έχουν μεγάλη σχέση με τον σημερινό λογαριασμό. Το 2023 το κράτος (δηλαδή εμείς) πλήρωσε €91,54 εκατ. για παραγωγή αφαλατωμένου νερού και €5,38 εκατ. για διαθεσιμότητα. Στον προϋπολογισμό του 2026 η πρόνοια αγοράς νερού έφτασε τα €140 εκατ., αυξημένη κατά 23%.
Οι νέες μόνιμες μονάδες υποτίθεται ότι θα δεσμευθούν να χρησιμοποιούν ΑΠΕ, αλλά δεν έχει καθοριστεί ακόμη το ποσοστό ούτε ο τρόπος εξασφάλισης συνεχούς πράσινης τροφοδοσίας. Η ειρωνεία είναι ότι η ενέργεια που αποκόπτεται από φωτοβολταϊκά επειδή το δίκτυο δεν μπορεί να την απορροφήσει βρίσκεται περίπου στην ίδια τάξη μεγέθους με την κατανάλωση των αφαλατώσεων!
Για τους καταναλωτές δεν έχει ανακοινωθεί άμεση, αυτόματη αύξηση, η μετακύλιση του κόστους όμως, δεν έχει αποκλειστεί. Μελέτη για νέα τιμολογιακή πολιτική αναμένεται να ολοκληρωθεί έως το τέλος του 2026 και η Ελεγκτική Υπηρεσία έχει επισημάνει ότι δεν υπολογίστηκε πλήρως η επίδραση της καθολικής αφαλάτωσης στην τελική τιμή. Η ευρωπαϊκή νομοθεσία, άλλωστε, απαιτεί επαρκή ανάκτηση του οικονομικού και περιβαλλοντικού κόστους.
Πολύ ακριβότερα από το Ισραήλ και τα ΗΑΕ
Στο Ισραήλ, το Sorek 2 συμφωνήθηκε περίπου στα €0,40 το κυβικό μέτρο. Στο Ντουμπάι, η μονάδα Hassyan των 818.000 κυβικών μέτρων ημερησίως χρεώνεται περίπου €0,31 το κυβικό μέτρο. Στη Μάλτα η νέα μονάδα του Gozo σχεδιάστηκε για κόστος περίπου €0,40 ανά κυβικό και κατανάλωση 3,1 kWh. Οι παλαιότερες μονάδες καταναλώνουν περισσότερο, με μέσο όρο 4,62 kWh μαζί με τις μεταφορές το 2023.
Στην Ισπανία το πραγματικό κόστος μεταβάλλεται ανά μονάδα και ενεργειακή περίοδο. Κυμαίνεται περίπου από €0,50 έως €1,20 ανά κυβικό, πριν από επιδοτήσεις μεταφοράς ή γεωργικής χρήσης. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή τοποθετεί γενικότερα το κόστος αφαλάτωσης για άρδευση μεταξύ €0,50 και €2.
Με πραγματικές τιμές €1,02 έως €1,75 το 2023, η Κύπρος βρίσκεται σαφώς πάνω από τα τις υπόλοιπες χώρες. Αιτίες είναι η μικρότερη κλίμακα, η ηλικία ορισμένων εγκαταστάσεων, το ενεργειακό μείγμα και οι συμβατικές αναπροσαρμογές.
Η άλμη και η διαφωνία για την Ποσειδωνία
Για κάθε κυβικό πόσιμου νερού παράγεται μεγάλη ποσότητα άλμης, με περίπου διπλάσια συγκέντρωση αλάτων από το θαλασσινό νερό. Η άλμη επιστρέφει στη θάλασσα μέσω υποθαλάσσιων αγωγών και διαχυτήρων, οι οποίοι οφείλουν να επιτυγχάνουν ταχεία αραίωση. Οι περιβαλλοντικοί όροι προβλέπουν παρακολούθηση αλατότητας, ποιότητας νερού και κατάστασης του βυθού. Η επίσημη θέση είναι ότι οι μετρήσεις δεν αποδεικνύουν σοβαρή βλάβη. Υπάρχει όμως επιστημονική έρευνα για τη Δεκέλεια και τη Λάρνακα που κατέγραψε σημαντική μείωση στην πυκνότητα βλαστών και στη φυλλική επιφάνεια των λιβαδιών Posidonia oceanica κοντά σε σημεία απόρριψης άλμης από τις αφαλατώσεις.
Ψαράδες έχουν καταγγείλει περιοχές με μειωμένα αποθέματα ψαριών και «χωρίς ζωή», ενώ το Υπουργείο απαντά ότι η παρακολούθηση δεν επιβεβαιώνει γενικευμένη ζημιά.
Προβληματισμό προκαλεί και η επίσπευση εγκατάστασης των κινητών μονάδων με πολεοδομικές χαλαρώσεις και εξαιρέσεις από πλήρεις διαδικασίες περιβαλλοντικής εκτίμησης. Η ταχύτητα μπορεί να δικαιολογείται από την έκτακτη ανάγκη, αλλά δεν δικαιολογεί χαμηλότερα πρότυπα για υδροληψίες, χημικά, θόρυβο και απόρριψη άλμης.
Χάνουμε σε διαρροές το ακριβό νερό
Η αφαλάτωση δεν μπορεί να αποτελεί άλλοθι για τη σπατάλη. Η πρώτη ενιαία τεχνική εκτίμηση για το 2024 έδειξε ότι από τα 127,6 εκατ. κυβικά μέτρα που διακινήθηκαν στο σύστημα ύδρευσης, τιμολογήθηκαν μόλις 85,5 εκατ. Περίπου 42,1 εκατ. κυβικά, δηλαδή το 33%, δεν απέφεραν έσοδα. Το μεγαλύτερο μέρος χάθηκε από πραγματικές διαρροές. Στους ΕΟΑ οι απώλειες κυμαίνονταν από 17% έως 40% και σε επιλεγμένες κοινότητες έφταναν το 53%.
Πρόκειται για παραλογισμό. Χρησιμοποιούμε ακριβό ηλεκτρικό ρεύμα για να αφαιρέσουμε το αλάτι από τη θάλασσα και στη συνέχεια αφήνουμε σημαντικό μέρος του νερού να χαθεί στους παλιούς αγωγούς. Τα έργα που χρηματοδοτήθηκαν εκτιμάται ότι μπορούν να εξοικονομήσουν 17.940 κυβικά μέτρα ημερησίως, δηλαδή περισσότερο από μία νέα κινητή μονάδα.
Η ανακύκλωση αποτελεί τη φθηνότερη εναλλακτική λύση κυρίως για την άρδευση. Το 2024 παρήχθησαν περίπου 31,4 εκατ. κυβικά μέτρα ανακυκλωμένου νερού και αξιοποιήθηκαν άμεσα ή έμμεσα 28,14 εκατ., ποσοστό 89,6%. Παραμένει όμως ανεκμετάλλευτη η δυνατότητα καλύτερης χειμερινής αποθήκευσης και μεταφοράς.
Παράλληλα, η Ελεγκτική Υπηρεσία κατέγραψε ανεπαρκή αντίδραση σε υπεραντλήσεις γεωτρήσεων. Δύο συνδεδεμένες εταιρείες στο Μοναγρούλλι συνέχισαν να αντλούν πέραν των ορίων, ενώ τα πρόστιμα των €400 και €2.000 δύσκολα θα τα έλεγε κάποιος αυστηρά και αποτρεπτικά.
Τα γήπεδα γκολφ κατανάλωσαν 6,68 εκατ. κυβικά μέτρα από το 2019 έως τον Αύγουστο του 2025. Μόνο το 2024 χρησιμοποίησαν 1,3 εκατ. κυβικά, παρότι η αρχική κυβερνητική πολιτική προέβλεπε ότι θα εξασφάλιζαν δικό τους ανακυκλωμένο νερό.
Για τις πισίνες δεν υπάρχει καν πλήρης παγκύπρια απογραφή ούτε αξιόπιστος υπολογισμός της συνολικής κατανάλωσης. Υπολογίζεται ότι μία συνηθισμένη ιδιωτική πισίνα μπορεί, λόγω αρχικής πλήρωσης, εξάτμισης, διαρροών και καθαρισμού φίλτρων, να καταναλώνει όσο πέντε άνθρωποι σε έναν χρόνο. Η νομοθεσία περιορίζει την εμφανή σπατάλη, όπως τη χρήση λάστιχου για πλύσιμο πεζοδρομίων και οχημάτων, αλλά δεν έχει ακόμη συγκροτηθεί ολοκληρωμένη πολιτική για πισίνες, ξενοδοχειακούς κήπους και ιδιωτικούς χλοοτάπητες.
Η αφαλάτωση είναι αναγκαία και, υπό τις σημερινές κλιματικές συνθήκες, αναντικατάστατη. Δεν αποτελεί όμως άδεια για να συνεχίσει η Κύπρος να χάνει νερό, να υπεραντλεί υδροφορείς και να επιδοτεί χρήσεις που δεν αντέχουμε.