Η μεγάλη μπίζνα της ψεύτικης θεραπείας

Η υπόθεση του θανάτου του Γιώργου Μαζωνάκη, γίνεται η αφορμή για να ξαναδεί το κράτος, αυτή την βιομηχανία της απάτης των ψευδοεπιστημόνων, η οποία γιγαντώνεται και ενίοτε μετατρέπεται σε θανατηφόρα επιλογή.

Θα πρέπει να πούμε πως μέχρι αυτή την ώρα, δεν έχει προσδιοριστεί οριστικά η αιτία θανάτου και δεν έχει αποδειχθεί ότι συνδέεται με την διαδικασία της πλασμαφαίρεσης. Το ζευγάρι των γιατρών καλύπτεται από το τεκμήριο της αθωότητας και οι απαντήσεις ανήκουν στην ιατροδικαστική έρευνα και στη Δικαιοσύνη.

Υπάρχουν όμως ήδη δύο δεδομένα που δεν χρειάζονται δραματοποίηση. Ο Ιατρικός Σύλλογος Αθηνών ανακοίνωσε ότι στο παθολογικό ιατρείο εντοπίστηκαν δύο μηχανήματα πλασμαφαίρεσης, τα οποία δεν επιτρεπόταν να είναι εγκατεστημένα εκεί, ενώ ο χώρος είχε ελεγχθεί το 2024 και το 2025 χωρίς να βρεθούν τότε. Ο υπουργός Υγείας της Ελλάδας ανακοίνωσε ότι συγκροτείται νομοπαρασκευαστική επιτροπή για τα κέντρα «αντιγήρανσης» και «μακροβιότητας», παραδεχόμενος ουσιαστικά ότι η αγορά έτρεξε γρηγορότερα από το κράτος και τη νομοθεσία. Αυτή είναι η πραγματική ιστορία, όχι του Γιώργου Μαζωνάκη, αλλά μιας βιομηχανίας που απέκτησε πελατεία, μηχανήματα, influencers και τζίρο εκατομμυρίων.

Η ψευδοϊατρική δεν εμφανίζεται κρατώντας κουδουνίστρα σαμάνου, αλλά σήμερα φοράει λευκή μπλούζα, μιλάει μπροστά σε βιβλιοθήκη και τοποθετεί στο πλάνο ένα μηχάνημα με φωτεινή οθόνη. Δανείζεται όρους από τη φυσική, την ανοσολογία και τη νευροεπιστήμη, όπως «κβαντική», «ενέργεια», «συχνότητες», «κυτταρική μνήμη», «αποτοξίνωση», «επανεκκίνηση του οργανισμού» κλπ. Ο πελάτης δεν χρειάζεται να καταλαβαίνει, αρκεί να εντυπωσιάζεται.

Το επιχειρηματικό μοντέλο είναι σχεδόν τυποποιημένο. Πρώτα δημιουργείται ένας αόριστος εχθρός, όπως τοξίνες, μπλοκαρισμένη ενέργεια, φλεγμονή, ορμονική ανισορροπία και διάφορα τέτοια και μετά προσφέρεται μια συσκευή που υποτίθεται ότι εντοπίζει όσα δεν βρήκαν οι «συμβατικές» εξετάσεις. Τέλος πωλείται πακέτο συνεδριών, συμπληρωμάτων ή «θεραπειών». Η διάγνωση παράγει την ανάγκη και ο ίδιος πωλητής χρεώνει τη λύση. Μιλάμε για ένα κλειστό εμπορικό κύκλωμα που αυτοεπιβεβαιώνεται.

Η λέξη «ολιστική» δεν είναι από μόνη της ύποπτη, γίνεται όμως άλλοθι όταν σημαίνει «δεν χρειάζομαι ελεγχόμενες μελέτες». Η φωτοθεραπεία επίσης έχει πραγματικές εφαρμογές, χωρίς όμως να αποδεικνύεται ότι οποιαδήποτε λάμπα «ρυθμίζει το ανοσοποιητικό» ή αναγεννάει κύτταρα. Η διαφορά ανάμεσα στην ιατρική και στον τσαρλατανισμό βρίσκεται ακριβώς σε όσα παραλείπονται να ειπωθούν στον άνθρωπο που πρέπει να πειστεί ότι είναι ασθενής ακόμα και όταν δεν είναι. Τι λείπει; Η ένδειξη, η δόση, οι κίνδυνοι, η συγκριτική δοκιμή και μετρήσιμο αποτέλεσμα.

Η «κβαντική ιατρική» είναι το πιο βολικό τέχνασμα απάτης. Η κβαντική μηχανική είναι πραγματική επιστήμη και συνέβαλε σε πραγματικές ιατρικές τεχνολογίες. Δεν πιστοποιεί όμως κάθε κουτί που εκπέμπει αδιευκρίνιστες «συχνότητες», όταν μάλιστα δεν αναφέρονται φυσικό μέγεθος, μονάδα μέτρησης, βιολογικός μηχανισμός, πρωτόκολλο και κλινικό αποτέλεσμα. Τότε η λέξη «κβαντικό» δεν εξηγεί τη θεραπεία, αλλά κρύβει την απουσία εξήγησης.

Στον βιοσυντονισμό που διαφημίζει Κύπριος συμβουλευτικός ψυχολόγος με την βοήθεια ευρωβουλευτή, το ανθρώπινο σώμα παρουσιάζεται σαν αυτοκίνητο που συνδέεται σε διαγνωστική πρίζα. Η παρομοίωση είναι τουλάχιστον τραγική και αποκαλυπτική της «επιστημοσύνης» του συγκεκριμένου ψυχολόγου, ο οποίος αποκαλύπτει πως παίρνει €1000 από κάθε πελάτη και έχει 100 νέους πελάτες τον μήνα. Τον λογαριασμό θα έπρεπε να τον είχε κάνει το Τμήμα Φορολογίας. Λοιπόν το αυτοκίνητο διαθέτει αισθητήρες και κωδικούς βλάβης που όρισε ο κατασκευαστής. Δεν υπάρχει αντίστοιχη, επιστημονικά επικυρωμένη βάση με «συχνότητα της αλλεργίας», «συχνότητα της φοβίας» ή «συχνότητα των τοξινών» στον άνθρωπο.

Η ιατρική πράγματι μετράει ηλεκτρικά σήματα. Το ηλεκτροκαρδιογράφημα και το ηλεκτροεγκεφαλογράφημα καταγράφουν καθορισμένα φαινόμενα και υπάρχουν γνωστά όρια αξιοπιστίας. Αυτό όμως απέχει έτη φωτός από μια συσκευή που υπόσχεται να σαρώσει σε λίγα λεπτά αλλεργίες, έντερο, άγχος, κάπνισμα και «ενεργειακές διαταραχές».

Σε μελέτη που δημοσιεύθηκε στο BMJ, ηλεκτροδερμική συσκευή τύπου Vegatest απέτυχε να διακρίνει ανθρώπους με επιβεβαιωμένη αλλεργία από ανθρώπους χωρίς αλλεργία. Σε άλλη δοκιμή, ο βιοσυντονισμός δεν πρόσθεσε μετρήσιμο όφελος στη θεραπεία παιδιών με ατοπική δερματίτιδα. Υπάρχουν μικρές μελέτες με θετικά ευρήματα σε επιμέρους χρήσεις, οι οποίες δεν συνιστούν ισχυρή, ανεξάρτητη τεκμηρίωση για τις δεκάδες άσχετες παθήσεις που στοιβάζονται στις διαφημίσεις των ψευδογιατρών.

Το ίδιο μέτρο ισχύει και για κανονικές ιατρικές πράξεις όταν μεταφέρονται στη βιομηχανία της ευεξίας. Η θεραπευτική ανταλλαγή πλάσματος είναι σοβαρή εξωσωματική διαδικασία για συγκεκριμένες ενδείξεις. Οι κατευθυντήριες οδηγίες της American Society for Apheresis αξιολογούν 166 ενδείξεις. Η διαδικασία μπορεί να προκαλέσει υπόταση, διαταραχές ασβεστίου, αλλεργικές ή αιμορραγικές επιπλοκές και προβλήματα φλεβικής πρόσβασης κλπ. Μια αποδεκτή ιατρική μέθοδος δεν είναι οπωσδήποτε αυτομάτως αποδεκτή όταν χρησιμοποιείται χωρίς ένδειξη, από ακατάλληλα εκπαιδευμένο προσωπικό ή σε χώρο χωρίς δυνατότητα αντιμετώπισης επιπλοκών. Το μηχάνημα δεν δίνει κύρος στον χειριστή, αλλά ο χειριστής οφείλει να αποδείξει ότι δικαιούται να το χρησιμοποιεί.

Στην ψυχική υγεία η αγορά βρίσκει το πιο ευάλωτο κοινό της. Ο άνθρωπος με κρίσεις πανικού, κατάθλιψη, πένθος ή τραυματική εμπειρία ζητάει γρήγορη ανακούφιση. Ο αλγόριθμος τον οδηγεί σε κάποιον που μιλάει με απόλυτη βεβαιότητα, αυτοπαρουσιάζεται ως «ειδικός» και υπόσχεται να εντοπίσει το τραύμα σε μία συνεδρία. Άλλωστε σε ανθρώπους που χαρακτηρίζομε «ψεκασμένους» η επιστημονική επιφύλαξη ακούγεται λιγότερο ελκυστική από αυτή του κομπογιαννίτη που λέει «έχω τη λύση».

Να ξεκαθαρίσουμε και κάτι ακόμα. Ψυχίατρος είναι γιατρός με αναγνωρισμένη ειδικότητα. Εγγεγραμμένος ψυχολόγος είναι επαγγελματίας με προσόντα και καθορισμένο πεδίο άσκησης. Στην Κύπρο, η αυτόνομη διάγνωση και θεραπεία της συμπεριφοράς και των ψυχικών λειτουργιών επιφυλάσσεται στους εγγεγραμμένους ψυχολόγους, εντός της εγκεκριμένης ειδικότητάς τους. Ο τίτλος «life coach», αντιθέτως, δεν αποτελεί άδεια άσκησης επαγγέλματος ψυχικής υγείας.

Ένας coach μπορεί να βοηθά έναν υγιή ενήλικο να οργανώσει στόχους ή χρόνο. Η κόκκινη γραμμή παραβιάζεται όταν διαγιγνώσκει κατάθλιψη, «θεραπεύει» τραύμα, υπόσχεται αντιμετώπιση κρίσεων πανικού, ζητάει διακοπή φαρμάκων ή συνδέει τον πελάτη σε συσκευή. Οι οδηγίες του NICE για τη διαταραχή πανικού μιλούν για δομημένη αξιολόγηση, γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία από κατάλληλα εκπαιδευμένους επαγγελματίες και, όπου χρειάζεται, φαρμακευτική αγωγή. Δεν περιλαμβάνουν ενεργειακή σάρωση ούτε πιστοποιητικό από σεμινάριο ενός Σαββατοκύριακου.

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν γέννησαν τον κομπογιαννιτισμό. Του έδωσαν όμως στούντιο, μικρόφωνο, σύστημα στοχευμένης διαφήμισης και πρόσβαση στον άνθρωπο ακριβώς τη στιγμή που φοβάται. Μια αναζήτηση για αϋπνία ή καρκίνο μπορεί να γίνει η είσοδος σε έναν καταιγισμό «προσωπικών ιστοριών» και προσφορών που υπόσχονται τα πάντα.

Ο επώνυμος πελάτης (ηθοποιό, πολιτικός, τραγουδιστής κλπ) έχει κεντρικό ρόλο. Η φωτογραφία τραγουδιστή, αθλητή ή influencer λειτουργεί ως υποκατάστατο κλινικής μελέτης. «Αφού πήγε αυτός, κάτι θα ξέρει», είναι το κρυφό μήνυμα. Δεν ξέρει κατ’ ανάγκην, γιατί μπορεί να πληρώθηκε, να του πρόσφεραν δωρεάν υπηρεσία ή απλώς να πίστεψε ότι ωφελήθηκε, γιατί είναι και ο ίδιος «ψεκασμένος». Καμία από αυτές τις εκδοχές δεν αποδεικνύει την αποτελεσματικότητα, αυτών των μεθόδων.

Στη Βρετανία, ο κώδικας CAP απαιτεί οι αντικειμενικοί ισχυρισμοί υγείας να στηρίζονται σε αποδείξεις και απαγορεύει διαφημίσεις που αποθαρρύνουν αναγκαία θεραπεία ή προσφέρουν διάγνωση για σοβαρές καταστάσεις χωρίς κατάλληλη επαγγελματική εποπτεία. Τον Απρίλιο του 2026 η Advertising Standards Authority απαγόρευσε διαφήμιση «τεστ δυσανεξίας» με βιοσυντονισμό από τρίχα, επειδή δεν προσκομίστηκε επαρκής τεκμηρίωση. Η εταιρεία το περιέγραφε ως υπηρεσία ευεξίας αλλά η αλλαγή ετικέτας δεν έσωσε τους ισχυρισμούς πως πρόκειται για θεραπεία.

Στις ΗΠΑ, η Federal Trade Commission απαιτεί «ικανή και αξιόπιστη επιστημονική τεκμηρίωση» για οφέλη και ασφάλεια προϊόντων υγείας. Η καθοδήγησή της αναφέρει ότι, κατά κανόνα, οι ισχυρισμοί οφέλους χρειάζονται τυχαιοποιημένες ελεγχόμενες κλινικές δοκιμές σε ανθρώπους και ότι η ανεξάρτητη επανάληψη ενισχύει το βάρος της απόδειξης. Η Food and Drug Administration ελέγχει τις συσκευές βάσει κινδύνου και προβλεπόμενης χρήσης. Μια συσκευή που έχει καταχωριστεί ή εγκριθεί για έναν σκοπό δεν αποκτά ελεύθερο διαβατήριο για κάθε θεραπευτική υπόσχεση του TikTok.

Η Αυστραλία έχει βάλει τη διαφήμιση μέσα στον ίδιο τον νόμο περί επαγγελματιών υγείας. Το άρθρο 133 του National Law απαγορεύει ψευδείς ή παραπλανητικές διαφημίσεις ρυθμιζόμενων υπηρεσιών υγείας, μαρτυρίες ασθενών, υποσχέσεις που δημιουργούν αδικαιολόγητη προσδοκία ευεργετικού αποτελέσματος και προτροπές για αδιάκριτη ή μη αναγκαία χρήση υπηρεσιών. Παράλληλα, ο κώδικας της Therapeutic Goods Administration απαιτεί οι ισχυρισμοί για θεραπευτικά προϊόντα να είναι ακριβείς, ισορροπημένοι και συμβατοί με την εγκεκριμένη χρήση τους.

Στη Γερμανία, το άρθρο 3 του Heilmittelwerbegesetz απαγορεύει την παραπλανητική διαφήμιση θεραπειών και συσκευών, ιδίως όταν τους αποδίδεται αποτελεσματικότητα που δεν έχουν, υπόσχεται βέβαιο αποτέλεσμα ή παρουσιάζονται ψευδώς τα προσόντα του παρόχου.

Η Γαλλία αντιμετωπίζει μια άλλη πλευρά του ίδιου κινδύνου μέσω της MIVILUDES, της διυπουργικής αποστολής που παρακολουθεί «σεκταριστικές παρεκκλίσεις», περιλαμβανομένης της εκμετάλλευσης ασθενών από ψευδοθεραπευτικά δίκτυα.

Καμία από αυτές τις χώρες αυτές όμως δεν εξαφάνισε την απάτη, έκαναν όμως σοβαρα βήματα για περιορισμό της.

Στην Κύπρο, ο περί Εγγραφής Ιατρών Νόμος προστατεύει τον τίτλο και την ειδικότητα και περιορίζει την άμεση ή έμμεση διαφήμιση για προσέλκυση ασθενών. Ο νόμος για τους ψυχολόγους προστατεύει τίτλους και θεραπευτικές πράξεις. Ο περί Προστασίας του Καταναλωτή Νόμος θεωρεί παραπλανητικές τις ψευδείς πληροφορίες για οφέλη, κινδύνους, αναμενόμενα αποτελέσματα, δοκιμές και επαγγελματικά προσόντα. Η Υπηρεσία Προστασίας Καταναλωτή μπορεί να ενεργήσει αυτεπάγγελτα και να απαιτήσει τεκμηρίωση.

Στην Ελλάδα ο Κώδικας Ιατρικής Δεοντολογίας υποχρεώνει τον γιατρό να παραλείπει μεθόδους χωρίς επαρκή επιστημονική τεκμηρίωση. Απαγορεύεται επίσης η διαφημιστική προβολή θεραπευτικών «επιτυχιών» και μη αναγνωρισμένων μεθόδων ή μηχανημάτων.

Ο ευρωπαϊκός Κανονισμός 2017/745 απαγορεύει να αποδίδονται σε ιατροτεχνολογικό προϊόν ιδιότητες που δεν έχει, να δημιουργείται ψευδής εντύπωση θεραπείας ή διάγνωσης και να διαφημίζονται χρήσεις πέρα από την αξιολογημένη προβλεπόμενη χρήση. Το CE πάνω σε μια συσκευή δεν είναι παράσημο αποτελεσματικότητας για ότι λέει αυτός που πουλάει φύκια για μεταξωτές κορδέλες. Αφορά συγκεκριμένη συσκευή και συγκεκριμένο σκοπό.

Το κενό βρίσκεται στην εφαρμογή. Άλλος εποπτεύει το επάγγελμα, άλλος τον χώρο παροχής υπηρεσιών, άλλος τη συσκευή, άλλος την εμπορική πρακτική και άλλος την πλατφόρμα. Έτσι όλοι ελέγχουν ένα κομμάτι και κανείς ολόκληρη τη δραστηριότητα. Οι αρμόδιες αρχές, έστω και τώρα, οφείλουν να δημοσιοποιήσουν πόσες διαφημίσεις «κβαντικών» θεραπειών, βιοσυντονισμού και ψευδοψυχολογίας εξέτασαν, πόσες αποδείξεις ζήτησαν, πόσους αιφνιδιαστικούς επανελέγχους έκαναν και πόσες κυρώσεις επέβαλαν. Δεν μπορούν να το κάνουν, γιατί απλώς ποτέ δεν έκαναν ουσιαστικό έλεγχο.

Κάθε online διαφήμιση υπηρεσίας υγείας πρέπει να αναφέρει τον αδειοδοτημένο πάροχο, την ακριβή ειδικότητα, την εγκεκριμένη χρήση της συσκευής και την πληρωμένη σχέση με τον influencer, έστω και αν αυτός είναι ευρωβουλευτής και αρχηγός κόμματος.

Ο πολίτης δεν οφείλει να γίνει ερευνητής κλινικών δοκιμών. Μπορεί όμως να σταματήσει πριν παραδώσει χρήματα, σώμα και ελπίδα:

1.    Είναι ο θεραπευτής, άτομο εγγεγραμμένο στο επίσημο μητρώο και για ποια ακριβώς ειδικότητα; Το «Dr», το «θεραπευτής» και δέκα πιστοποιητικά στον τοίχο δεν δίνουν απαντήσεις.

2.    Ποια ακριβώς πάθηση εντοπίζεται και με ποιο επικυρωμένο τεστ; Οι «τοξίνες», η «μπλοκαρισμένη ενέργεια» και η «ανισορροπία συχνοτήτων» δεν είναι από μόνες τους διάγνωση.

3.    Υπάρχουν ανεξάρτητες, αξιολογημένες μελέτες και κλινικές οδηγίες για τη συγκεκριμένη χρήση; Μαρτυρίες, podcasts, πριν – μετά και έρευνα του ίδιου του θεραπευτή δεν αρκούν.

4.    Ποιο είναι το μοντέλο της συσκευής και η επίσημη προβλεπόμενη χρήση της; Το CE δεν αποδεικνύει κάθε ισχυρισμό, ούτε μια καταχώριση ισοδυναμεί πάντοτε με έγκριση αποτελεσματικότητας.

5.    Ποιοι είναι οι κίνδυνοι, οι εναλλακτικές και το σχέδιο αντιμετώπισης επιπλοκής; Όποιος υπόσχεται μόνο οφέλη δεν ενημερώνει, απλώς πουλάει.

6.    Σας ζητούν να διακόψετε φάρμακο ή κανονική θεραπεία; Καμία αλλαγή χωρίς τον θεράποντα γιατρό ή ψυχίατρο.

7.    Η σύσταση από κάποιον επώνυμο είναι πληρωμένη; Ακόμη κι αν δεν είναι, παραμένει προσωπική εμπειρία και όχι κλινική απόδειξη.

Οι ύποπτοι ισχυρισμοί πρέπει να καταγγέλλονται ταυτόχρονα σε όλες τις αρμόδιες αρχές. Η παραπομπή του πολίτη από γραφείο σε γραφείο είναι επίσης μορφή θεσμικής αδράνειας.

Η τεκμηριωμένη κλασσική ιατρική δεν είναι αλάθητη. Η διαφορά της είναι ότι μετράει, δημοσιεύει, συγκρίνει, καταγράφει ανεπιθύμητες ενέργειες και αλλάζει θέση όταν αλλάζουν τα δεδομένα. Η ψευδοϊατρική κάνει το αντίθετο. Κάθε επιτυχία αποδεικνύει τη μέθοδο, κάθε αποτυχία χρεώνεται στον ασθενή και κάθε απαίτηση για στοιχεία καταγγέλλεται ως «πόλεμος του συστήματος».