Είναι ιδιαίτερα συγκινητικό να βλέπει κανείς ένα μακροχρόνιο εγχείρημα, στο οποίο συνέβαλαν τόσοι άνθρωποι, να γίνεται τελικά πραγματικότητα.
Ένα τέτοιο εγχείρημα είναι η προσπάθεια να τιμηθεί ο μοναδικός Anzac που γεννήθηκε στη Λήμνο και υπηρέτησε στο εξωτερικό με τις αυστραλιανές δυνάμεις κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο: ο σκαπανέας (Sapper) Basil Demetri Passa.
Μια αναμνηστική πλάκα προς τιμήν της στρατιωτικής του υπηρεσίας παραδόθηκε πρόσφατα στις αρχές της Λήμνου, χάρη και στις προσπάθειες της Λημνιάς της Αυστραλίας Marie Giannakopoulos.
Πρόκειται για την κατάληξη μιας διαδρομής μνήμης που άρχισε πριν από περισσότερα από 13 χρόνια, όταν ξεκίνησα να ερευνώ τη μοναδική ιστορία του Basil.
ΑΠΟ ΤΟ ΚΟΝΤΟΠΟΥΛΙ ΣΤΗΝ ΑΥΣΤΡΑΛΙΑ
Ο Basil γεννήθηκε τον Απρίλιο του 1874 στο μικρό αγροτικό χωριό Κοντοπούλι, στη βορειοανατολική Λήμνο.
Την εποχή της γέννησής του, το χωριό, με το σχολείο και τις δύο εκκλησίες του, αριθμούσε περίπου 190 οικογένειες. Μία από τις εκκλησίες, ο εντυπωσιακός Άγιος Δημήτριος, ανεγέρθηκε το 1879 με τη στήριξη του Εμμανουήλ και της Δέσποινας Δημητριάδη, οικογένειας εμπόρων από την Αλεξάνδρεια.
Αργότερα, το Κοντοπούλι θα γινόταν γνωστό και ως τόπος εξορίας του μεγάλου ποιητή Γιάννη Ρίτσου κατά τη διάρκεια του Ελληνικού Εμφυλίου.
Η Αίγυπτος υπήρξε για πολλά χρόνια προορισμός Ελλήνων που αναζητούσαν μια νέα ζωή. Στις αρχές του 20ού αιώνα, αλλά και νωρίτερα, Έλληνες από την ηπειρωτική χώρα και τα νησιά του Αιγαίου μετανάστευαν εκεί σε μεγάλους αριθμούς.
Η μετακίνηση ήταν τόσο συχνή, ώστε πλοία συνέδεαν τακτικά τη Λήμνο και άλλα νησιά με τη μακρινή Αλεξάνδρεια.
Δεν ήταν επίσης ασυνήθιστο Έλληνες που είχαν εγκατασταθεί και ευημερήσει στην Αίγυπτο να στηρίζουν οικονομικά τον τόπο καταγωγής τους. Ένας από τους πλέον χαρακτηριστικούς ήταν ο μεγάλος ευεργέτης της ελληνικής παροικίας της Αλεξάνδρειας, Γεώργιος Αβέρωφ, ο οποίος χρηματοδότησε την κατασκευή του θωρηκτού που έφερε το όνομά του και το οποίο διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στην απελευθέρωση της Λήμνου και άλλων νησιών του Αιγαίου από την Οθωμανική Αυτοκρατορία το 1912.
Ακόμη και σήμερα, στο Κοντοπούλι σώζονται μεγάλες κατοικίες –ορισμένες σε κακή κατάσταση– που παραπέμπουν σε εποχές μεγαλύτερης οικονομικής ευμάρειας.
Δεν γνωρίζουμε πότε ακριβώς, αλλά κάποια στιγμή πριν από την έναρξη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου ο Basil παντρεύτηκε τη Rosa και ζούσε στο Port Said της Αιγύπτου.
Αργότερα μετανάστευσε στην Αυστραλία, ενώ η σύζυγός του παρέμεινε στην Αίγυπτο. Ήταν μορφωμένος και βρήκε εργασία ως διερμηνέας στο πολύβουο προπολεμικό Σίδνεϊ.
Μπορούμε να υποθέσουμε ότι είχε μάθει αγγλικά κατά τη διάρκεια της ζωής του στο κοσμοπολίτικο περιβάλλον της βρετανικής τότε Αιγύπτου.
Έμενε στην Palmer Street, στο East Sydney, και πολιτογραφήθηκε Βρετανός υπήκοος.
Δεν γνωρίζουμε πολλά για τη ζωή του στο Σίδνεϊ. Ωστόσο, λόγω της εργασίας του ως διερμηνέα, είναι πιθανό να γνώριζε πολλούς ανθρώπους της τοπικής ελληνικής κοινότητας και να βοηθούσε νεοαφιχθέντες μετανάστες να προσαρμοστούν σε μια αγγλόφωνη χώρα.
Ενδέχεται ακόμη να είχε βοηθήσει έναν άλλο νέο μετανάστη στην Αυστραλία, τον Peter Rados, με καταγωγή από την Αρτάκη της Μικράς Ασίας.
Ο 24χρονος Peter ζούσε τότε στο Panellinion Club, στην Park Street του Σίδνεϊ, και εργαζόταν ως μάγειρας όταν κατατάχθηκε στο 3ο Τάγμα της Australian Imperial Force (AIF) τον Αύγουστο του 1914.
ΣΤΟΝ Α΄ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΟΛΕΜΟ
Ο Basil ακολούθησε τον Peter και πολλούς ακόμη Έλληνες που προσφέρθηκαν εθελοντικά να υπηρετήσουν στην Australian Imperial Force κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Κατατάχθηκε στις 7 Φεβρουαρίου 1916 ως σκαπανέας, δηλαδή ως μηχανικός, σε μονάδα του αυστραλιανού Μηχανικού.
Στις 30 Σεπτεμβρίου 1916 αναχώρησε από το Σίδνεϊ με προορισμό την Αγγλία και, τελικά, τη Γαλλία, με το στρατιωτικό μεταγωγικό Aeneas, που έφερε το όνομα του μυθικού Τρώα ήρωα Αινεία.
Το πλοίο θα διέσχισε τον Ινδικό Ωκεανό και στη συνέχεια τη Διώρυγα του Σουέζ, περνώντας από το Port Said, όπου εξακολουθούσε να ζει η σύζυγός του, Rosa.
Αναρωτιέμαι αν ο Basil κατάφερε να πάρει άδεια και να ξαναδεί τη γυναίκα του στην Αίγυπτο. Ίσως να μη μάθουμε ποτέ.
Είτε κατάφερε να αποβιβαστεί από το Aeneas είτε όχι, σύντομα συνέχισε το ταξίδι του μέσω της Μεσογείου προς τον πόλεμο.
Έφτασε στην Αγγλία τον Νοέμβριο του 1916, όπου ολοκλήρωσε την εκπαίδευσή του, και τον Μάρτιο του 1917 πέρασε στη Γαλλία.
Στάλθηκε στο Étaples-sur-Mer, κοντά στο Καλέ, όπου λειτουργούσε ένα από τα σημαντικότερα στρατιωτικά συγκροτήματα της εποχής. Εκεί βρισκόταν και το 1st Australian General Base Depot, από όπου περνούσαν οι αυστραλιανές ενισχύσεις που έφταναν στο Δυτικό Μέτωπο.
Στο στρατόπεδο κρατούνταν επίσης Γερμανοί αιχμάλωτοι πολέμου.
Από το 1916 έχουν σωθεί πολλές ζωγραφικές απεικονίσεις του χώρου από την καλλιτέχνιδα Iso Rae.
Το Étaples ήταν μεγάλο κέντρο εκπαίδευσης, αλλά διέθετε επίσης νοσοκομεία, καντίνες, εγκαταστάσεις της YMCA και κινηματογράφο. Οι στρατιώτες αγόραζαν συχνά τρόφιμα από τους κατοίκους των γύρω γαλλικών χωριών και συμμετείχαν σε αθλητικές δραστηριότητες, μεταξύ των οποίων και ποδόσφαιρο.
Δεν ήταν, ωστόσο, ασφαλές μέρος.
Οι Γερμανοί βομβάρδισαν το στρατόπεδο και, σε μία από τις επιδρομές, προκάλεσαν σοβαρές ζημιές στο Βρετανικό Νοσοκομείο του Ερυθρού Σταυρού, σκοτώνοντας ασθενείς και νοσηλευτικό προσωπικό.
Ένας Αυστραλός στρατιώτης, ο Jack Hines, επέζησε επίσης από σοβαρό γερμανικό αεροπορικό βομβαρδισμό ενώ νοσηλευόταν εκεί το 1917.
Η παραμονή του Basil στη Γαλλία, όμως, διήρκεσε μόλις λίγες ημέρες.
Επέστρεψε στην Αγγλία έπειτα από διάγνωση πλατυποδίας και ρευματισμών. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι, για στρατιώτης πρώτης γραμμής, ήταν ήδη αρκετά μεγάλος σε ηλικία: πλησίαζε τα 42 όταν κατατάχθηκε.
Τελικά απολύθηκε από τον στρατό και επέστρεψε στην Αυστραλία τον Δεκέμβριο του 1917.
Για την υπηρεσία του στην Αυστραλία, του απονεμήθηκαν το British War Medal και το Victory Medal.
Δεν γνωρίζουμε τι απέγινε ο Basil μετά την επιστροφή του στην Αυστραλία.
Είναι πιθανό, όπως έκαναν πολλοί μετανάστες της εποχής αφού πρώτα εγκαθίσταντο στη νέα τους χώρα, να προσπάθησε να φέρει κοντά του και τη σύζυγό του.
ΜΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΠΟΥ ΕΠΕΣΤΡΕΦΕΙ ΣΤΗ ΛΗΜΝΟ
Η έρευνα για τη μοναδική αυτή ιστορία του Basil με οδήγησε από τα αρχεία της Αυστραλίας μέχρι τους δρόμους του Κοντοπουλίου στη Λήμνο – σε μια αφήγηση που ξεκινά από τη Λήμνο της οθωμανικής περιόδου και φτάνει μέχρι την Αυστραλία.
Το χωριό εξακολουθεί να φέρει πολλά ίχνη που συνδέονται με την ιστορία του: τα απομεινάρια μεγάλων αρχοντικών, οι εντυπωσιακές εκκλησίες που χρηματοδοτήθηκαν από Λημνιούς οι οποίοι είχαν επίσης μεταναστεύσει στην Αίγυπτο, αλλά και τάφοι στο κοιμητήριο του Κοντοπουλίου που χρονολογούνται από την εποχή που ο Basil περπατούσε ακόμη στους δρόμους του.
Η ιστορία του Basil, όμως, είναι ταυτόχρονα και μια σημαντική αυστραλιανή ιστορία.
Ως νέος μετανάστης από τη Λήμνο κατατάχθηκε και επιχείρησε να υπηρετήσει τη νέα του πατρίδα στον πόλεμο, ταξιδεύοντας μέχρι τη Γαλλία και επιστρέφοντας στην Αυστραλία.
Υπήρξε ο μοναδικός Anzac γεννημένος στη Λήμνο που υπηρέτησε στο εξωτερικό κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Κι όμως, η ιστορία του παραμένει ελάχιστα γνωστή τόσο στην ελληνική διασπορά της Αυστραλίας όσο και στην ίδια την Ελλάδα.
Αυτό ακριβώς ήταν που με ώθησε να προσπαθήσω να αποκαταστήσω αυτή την παράλειψη.
Έπειτα από την έρευνά μου, η Επιτροπή Μνήμης Λήμνου – Καλλίπολης (Lemnos Gallipoli Commemorative Committee) αποφάσισε να χρηματοδοτήσει τη δημιουργία αναμνηστικής πλάκας για τον σκαπανέα Basil Demetri Passa, με στόχο να τοποθετηθεί στο Κοντοπούλι, τον τόπο γέννησής του.
Η Christina Despoteris, μέλος της Επιτροπής, με οικογενειακές ρίζες τόσο από το Κοντοπούλι όσο και από την Αίγυπτο, συνέβαλε στην ελληνική μετάφραση του κειμένου της πλάκας.
Η Επιτροπή είναι ιδιαίτερα υπερήφανη που μία από τις υποστηρίκτριές της, η Λημνιά της Αυστραλίας Marie Giannakopoulos, κατάφερε τον περασμένο μήνα να μεταφέρει την πλάκα στη Λήμνο και να την παραδώσει στις τοπικές αρχές.
Μαζί με την οικογένειά της, η Marie παρέδωσε την πλάκα στη δήμαρχο Λήμνου Ελεονώρα Γεωργά, στον πρόεδρο του Κοντοπουλίου Αριστείδη Λάδα και στον επιχειρηματία Παντελή Μπούμπουρα.
Ο κ. Λάδας και το τοπικό συμβούλιο αναμένεται να αποφασίσουν σύντομα ποιο θα είναι το καταλληλότερο σημείο για την τοποθέτησή της στο χωριό.
Η παράδοση πραγματοποιήθηκε κοντά στο λιμάνι της Μύρινας, από όπου πιθανότατα είχε αναχωρήσει κάποτε και ο Basil για το ταξίδι που τελικά θα τον οδηγούσε στην Αυστραλία.
Η Marie δήλωσε ιδιαίτερα υπερήφανη που μπόρεσε να συμβάλει στην ανάδειξη αυτής της μοναδικής σύνδεσης μεταξύ Αυστραλίας και Λήμνου.
«Η ιστορία και η υπηρεσία του Basil συμπυκνώνουν τον ελληνικό δεσμό με την παράδοση των Anzac: ένας μετανάστης από τη Λήμνο υπηρέτησε στις αυστραλιανές ένοπλες δυνάμεις, την ίδια στιγμή που το νησί του και οι κάτοικοί του διαδραμάτιζαν τόσο σημαντικό ρόλο στην ιστορία των Anzac της Αυστραλίας», είπε.
Η Επιτροπή ευχαριστεί το Κοντοπούλι και τον Δήμο Λήμνου για τη στήριξή τους στο εγχείρημα όλα αυτά τα χρόνια και προσβλέπει στην τοποθέτηση της νέας πλάκας στο χωριό.
Με αυτόν τον τρόπο, το μνημείο θα προστεθεί στα πολλά σημεία της Λήμνου που συνδέονται με την Αυστραλία, μαζί με το νέο Lemnos Remembrance Trail (Μονοπάτι Μνήμης Λήμνου), που χρηματοδοτήθηκε από την αυστραλιανή κυβέρνηση.
Οι Αυστραλοί που επισκέπτονται το νησί για να τιμήσουν την ιστορία των Anzac θα μπορούν πλέον, μαζί με τους κατοίκους της Λήμνου, να αποτίουν φόρο τιμής σε έναν Anzac γεννημένο στη Λήμνο, επισκεπτόμενοι το νέο μνημείο στο Κοντοπούλι.
Lest we forget – Ας μην ξεχνάμε.
* Ο Jim Claven είναι ιστορικός, ανεξάρτητος συγγραφέας και συγγραφέας βιβλίων. Μεταξύ των έργων του περιλαμβάνονται τα «Lemnos & Gallipoli Revealed» και «From Imbros Over the Sea». Υπήρξε επίσης ιστορικός σύμβουλος για το νέο Μονοπάτι Μνήμης της Λήμνου και είναι Γραμματέας της Επιτροπής Μνήμης Λήμνου–Καλλίπολης. Εκ μέρους της Επιτροπής ευχαριστεί τη Marie Giannakopoulos για τη συμβολή της στην αναμνηστική πλάκα του Sapper Basil Demetri Passa.
The post Νέα αναμνηστική πλάκα στη Λήμνο για τον Anzac Basil Demetri Passa appeared first on ΝΕΟΣ ΚΟΣΜΟΣ.